Dina Kamal

ECONOMIC SHOCKS AND TAX MORALE

Belastinginkomsten vormen een fundamentele manier waarop landen publieke inkomsten genereren, waarmee investeringen in menselijk kapitaal en infrastructuur kunnen worden gefinancierd en diensten aan burgers en bedrijven kunnen worden verleend ter ondersteuning van voortdurende economische ontwikkeling (Burgess & Stern, 1993). Het is daarom belangrijk om inzicht te krijgen in de factoren die van invloed kunnen zijn op de beslissing van burgers om belastingen al dan niet te ontduiken, naast andere instrumenten die overheden zouden moeten overwegen om belastingnaleving te vergroten. Dit proefschrift had als doel verschillende economische en/of politieke schokken te onderzoeken, waarbij de overgang van communistische regimes en de Grote Recessie als voorbeelden werden gebruikt, en te analyseren hoe daarmee samenhangende factoren van invloed kunnen zijn geweest op, of samenhangen met, de belastingmoraal van burgers, dat wil zeggen hun bereidheid om belasting te betalen, als een maatstaf voor belastingnaleving. Hoewel de omvangrijke literatuur over belastingontduiking verschillende factoren heeft onderzocht die van invloed zijn op belastingmoraal in uiteenlopende contexten, zoals besproken in het literatuuroverzicht, is er slechts beperkte literatuur die rekening houdt met de context van economische schokken, zoals recessies, of ingrijpende veranderingen in politieke en economische regimes, zoals bij de overgang van het communisme. In dit proefschrift beschouwde ik deze situaties als contexten waarin unieke factoren worden geïntroduceerd die de belastingmoraal beïnvloeden. Daarbij onderzocht ik de ernst van de economische gevolgen en de wijze waarop overheden op deze economische schokken reageerden. Het begrijpen van deze factoren is belangrijk, omdat overheden doorgaans een grotere behoefte hebben om hun inkomsten te verhogen na recessies of als onderdeel van een economische transformatie.

Het proefschrift bestaat uit zes hoofdstukken. Hoofdstuk 1 bevat de inleiding, met daarin de motivatie en doelstelling van het proefschrift, evenals een overzicht van de literatuur over belastingmoraal en een uiteenzetting van de methodologische aanpak die de vier empirische studies met elkaar verbindt. Hoofdstuk 2 onderzoekt het effect van het staatsburgerschap van een land met een communistische achtergrond op de belastingmoraal. De empirische analyse omvat 85 landen wereldwijd, waarvan 28 een communistische achtergrond hebben (dat wil zeggen voormalige communistische landen), en is gebaseerd op een conceptueel kader dat is geïnformeerd door bestaande literatuur over belastingmoraal en de psychologie eigen aan burgers van een voormalig communistisch land. De resultaten van de analyse laten zien dat het wonen in een land met een communistisch verleden negatief samenhangt met belastingmoraal. Dit effect lijkt vele jaren na de overgang van deze landen uit het communisme nog steeds aanwezig te zijn. De bijbehorende hypothese stelde dat individuen uit landen met een communistische geschiedenis een psychologische bagage met zich meedragen die in veel opzichten uniek is ten opzichte van personen die wonen in landen die deze historische achtergrond niet delen.

Hoofdstuk 3 onderzoekt de rol van de Grote Recessie van 2007–2009 als een economische schok in verschillende landen, met als doel de mogelijke samenhang te beoordelen tussen de belastingmoraal van burgers en de rol van hun overheden bij het al dan niet veroorzaken van de recessie, de ernst van de economische gevolgen en de aard van de reacties van de overheden. Hiervoor heb ik een uitgebreide secundaire dataset samengesteld met onder andere antwoorden uit de World Values Survey (WVS) en kwalitatieve vergelijkende analyse (QCA) toegepast om een vergelijking tussen 14 landen uit te voeren. Wanneer de oorzaak van de recessie als intern wordt beschouwd toont de analyse een positieve samenhang tussen een betere belastingmoraal per land en een verandering van de regerende partij. Wanneer de oorzaak van de recessie als extern wordt beschouwd, is een positieve verandering in belastingmoraal gerelateerd aan geen verandering van de regerende partij. Economische omstandigheden lijken slechts een perifere factor te zijn in de geïdentificeerde configuraties, terwijl kleinere fiscale stimuleringspakketten — in tegenstelling tot de verwachtingen — deel uitmaken van de configuraties die samenhangen met een positieve verandering in belastingmoraal.

Hoofdstuk 4 richt zich op de Grote Recessie van 2007–2009 in de Verenigde Staten, met als doel de mogelijke samenhang te beoordelen tussen de belastingmoraal van Amerikaanse burgers, de ernst van de economische gevolgen en de manier waarop de Amerikaanse overheid op deze financiële crisis reageerde. Hiervoor heb ik een uitgebreide secundaire dataset samengesteld voor 29 staten, op basis van verschillende Amerikaanse overheidsbronnen en de WVS, die vervolgens als input voor de empirische analyse werd gebruikt. De empirische analyse van de belastingmoraal in 29 staten suggereert dat veranderingen op staatsniveau in werkloosheidspercentages, bbp-groei en het aantal gedwongen woningverkopen geen invloed lijken te hebben op de individuele belastingmoraal. Daarnaast lijkt de totale omvang van stimuleringspakketten in elke staat geen statistisch significante samenhang te vertonen met belastingmoraal, wanneer wordt gecontroleerd voor veranderingen in het belastingbeleid van de afzonderlijke staten. Directe stimuleringsmaatregelen, dat wil zeggen overdrachten aan huishoudens, vertonen een kleine negatieve samenhang met belastingmoraal. Deze samenhang is echter slechts marginaal significant wanneer bij de statistische inferentie rekening wordt gehouden met het kleine aantal clusters van staten.

Hoofdstuk 5 onderzoekt het effect van de intensiteit van protesten in de verschillende gouvernoraten van Egypte tijdens de Arabische Lente op de belastingmoraal van Egyptenaren en op hun steun voor democratie. Ik heb de protestintensiteit gemeten aan de hand van het aantal slachtoffers per hoofd van de bevolking (doden en gewonden) per gouvernoraat tijdens de Arabische Lente. De analyse in dit hoofdstuk maakt gebruik van de WVS, en specifiek van Wave 5, die plaatsvond vóór de Arabische Lente (2005–2009), en Wave 6, die plaatsvond na de Arabische Lente (2010–2014). De empirische analyse laat zien dat het plaatsvinden van de Arabische Lente negatief samenhangt met belastingmoraal. Dit resultaat blijft overeind wanneer bij de statistische inferentie rekening wordt gehouden met het kleine aantal gouvernoraten. De intensiteit van de protesten per gouvernoraat lijkt daarentegen positief samen te hangen met belastingmoraal, hoewel deze laatste samenhang niet robuust is voor dezelfde toets en daarom als indicatief moet worden beschouwd. De analyse laat tevens zien dat steun voor democratie positief, maar niet statistisch significant, samenhangt met belastingmoraal. Het opnemen van steun voor democratie verzwakt het effect van de protestintensiteit. Daarnaast bestaat er een positieve empirische samenhang tussen de protestintensiteit per gouvernoraat en de toename van de steun voor democratie onder Egyptische burgers.

Ten slotte sluit hoofdstuk 6 het proefschrift af met een samenvatting van de belangrijkste bevindingen van het onderzoek, de implicaties voor het beleid, de beperkingen van het onderzoek en mogelijkheden voor toekomstig onderzoek.

Lees verder
Publicatiedatum 7 december 2026
Universiteit Universiteit Maastricht
Auteur Dina Kamal
ISBN nummer 978-94-6534-743-1

Bekijk ook deze projecten

Leanne De Jager

Leanne De Jager

Universiteit Maastricht Lees meer
Maria Jacobs

Maria Jacobs

Universiteit Maastricht Lees meer
Katja Hol

Katja Hol

Universiteit Maastricht Lees meer