Annefleur Kortekaas Rijlaarsdam

SCHOOLPROBLEMEN VAN KINDEREN MET ADHD
IS MEDICATIE DE OPLOSSING?

Het belangrijkste doel van dit proefschrift was om te onderzoeken wat de effecten zijn van methylfenidaat op schoolprestaties en leren. Methylfenidaat is de vaakst voorgeschreven medicamenteuze behandeling voor ADHD (Faraone, Biederman, Spencer, 2006; Faraone et al., 2015). Het is belangrijk om te weten wat de exacte effecten zijn van methylfenidaat op school- en leerprestaties van kinderen met ADHD omdat deze kinderen met grote regelmaat milde tot ernstige problemen ervaren op school. Deze problemen variëren van onderpresteren tot plaatsing binnen het speciaal onderwijs of het voortijdig stoppen met school (DuPaul, 2007; Frazier et al., 2007; Loe & Feldman, 2007). Om de effecten van methylfenidaat op schoolpresteren en leren in kaart te brengen, werden drie deelvragen beantwoord: Allereerst kwantificeerden we de effecten van methylfenidaat op schoolprestaties in termen van productiviteit (de proportie gemaakte opgaven) en accuratesse (de proportie correct gemaakte opgaven), waarbij we onderscheid maakten tussen de verschillende basisschoolvakken (rekenen, lezen en spellen). Dit onderscheid is belangrijk omdat eerder onderzoek suggereert dat het effect van methylfenidaat met name robuust is voor productiviteits- en gedragsmaten (bijv. taakgericht werken, zie Prasad et al., 2013) en voor bepaalde schoolvakken (Murray et al., 2011), hoewel onderzoek hiernaar tot op heden zeer schaars was. De resultaten van deze deelvraag staan beschreven in hoofdstuk 2 en hoofdstuk 3.

Ten tweede beoogden we het mechanisme van de werking van methylfenidaat op schoolprestaties bloot te leggen. Ook hier maakten we onderscheid tussen effecten van methylfenidaat op productiviteit en accuratesse voor de verschillende schoolvakken. We bestudeerden de invloed van een aantal zorgvuldig geselecteerde moderatoren en mediatoren op de effecten van methylfenidaat op schoolprestaties. Deze analyses voerden we uit binnen ons eigen onderzoek (hoofdstuk 3 en 4) en op de gepoolde effecten van methylfenidaat in onze meta-analyse van de afgelopen 37 jaar aan onderzoek hiernaar (hoofdstuk 2). Ten derde hebben we onderzocht wat de effecten zijn van methylfenidaat op het leren van feedback. Hiervoor hebben we eerst gekeken welke effecten methylfenidaat heeft op het proces van stimulus-respons leren middels feedback (hoofdstuk 5). Hoewel theoretische modellen van ADHD suggereren dat kinderen met ADHD hier moeite mee hebben (Luman et al., 2005; Tripp & Wickens, 2009), is het empirische bewijs hiervoor inconsistent (Groen et al., 2008; Luman, Goos, & Oosterlaan, 2015; Luman, Van Meel, Oosterlaan, Sergeant, & Geurts, 2009).

Daarnaast is er onvoldoende bekend over de interactie tussen de effecten van methylfenidaat en feedback (bijv. beloning) op presteren in de klas. Dit is wel relevant, omdat het aantal kinderen dat behandeld wordt methylfenidaat de afgelopen jaren is toegenomen (Dutch Health Council, 2014; The Lab Express Scripts, 2014). In hoofdstuk 6 beschreven we de interactie tussen de effecten van methylfenidaat en beloonde feedback op rekenprestaties. Tabel 7.1 geeft een overzicht van de doelen van dit proefschrift en de bijbehorende hoofdbevindingen.

DEEL 1

De effecten van methylfenidaat op de productiviteit en accuratesse van rekenen, lezen en spellen

In hoofdstuk 2 beschreven we de resultaten van onze meta-analyse waarin meer dan drie decennia aan onderzoek (34 studies, 1777 kinderen) naar de effecten van methylfenidaat op schoolprestaties gezamenlijk werd geanalyseerd. Hier werd een kwalitatieve synthese van nog eens 7 studies (425 kinderen) aan toegevoegd. De resultaten van de meta-analyse en kwalitatieve synthese sloten bij elkaar aan en hieruit bleek dat de effecten van methylfenidaat over het algemeen klein en zeer specifiek zijn: er waren kleine tot middelgrote effecten van methylfenidaat op accuratesse van rekenen (3,0% toename), productiviteit van rekenen (7,8% toename) en leessnelheid (SMD 0,47). Methylfenidaat had geen effect op accuratesse van lezen. Het aantal studies naar de effecten van methylfenidaat op spelling was onvoldoende groot voor een meta-analyse en de kwalitatieve synthese van deze studies was niet eenduidig.

De resultaten van ons eigen onderzoek, beschreven in hoofdstuk 3, sloten aan bij de resultaten van de meta-analyse. Middels een gerandomiseerde dubbel-blind placebo-gecontroleerde crossover studie vergeleken we de directe (7-dagen behandeling) effecten van langwerkend methylfenidaat en placebo op schoolprestaties en (feedback) leren. Kinderen met ADHD (N=63, leeftijd 8-13 jaar, IQ>70) werden vergeleken met een controlegroep van kinderen met een reguliere ontwikkeling (N=67, leeftijd 8-13 jaar, IQ>70). Uit het onderzoek kwam naar voren dat kinderen met ADHD minder accuraat en minder productief waren voor rekenen, in vergelijking met de controlegroep. De effecten van methylfenidaat waren klein tot middelgroot en beperkten zich tot rekenen: een schoolvak waarin kinderen met ADHD vaak onderpresteren ten opzichte van klasgenootjes zonder ADHD. De productiviteit van rekenen nam met 2% toe met methylfenidaat, maar prestaties van de kinderen met ADHD normaliseerden niet (m.a.w. de prestaties van deze kinderen bleven lager dan die van kinderen in de controlegroep). Met methylfenidaat nam de accuratesse van rekenen voor één van de twee rekentaken met 9% toe en daarmee presteerden de kinderen met ADHD op hetzelfde niveau als hun klasgenootjes.