Marieke Voshaar
UNPACKING MEDICATION ADHERENCE
NEDERLANDSE SAMENVATTING
Reumatoïde artritis (RA) is een chronische aandoening waarvoor langdurige behandeling met ziekte modificerende antireumatische geneesmiddelen (DMARD’s) essentieel is om ziekteprogressie te vertragen of zelfs te stoppen en het functioneren te behouden. Hoewel DMARD’s effectief zijn, wordt hun volledige klinische potentieel in de dagelijkse praktijk vaak niet gerealiseerd, onder andere door suboptimale therapietrouw. Tot op heden ontbreken effectieve en duurzame interventies om therapietrouw bij RA structureel te verbeteren.
Traditioneel therapietrouw onderzoek heeft zich voornamelijk gericht op demografische en ziekte gerelateerde factoren. Deze blijken echter onvoldoende onderscheidend om patiënten met een verhoogd risico op therapieontrouw tijdig te identificeren. Waar zorgprofessionals (healthcare professionals; HCP’s) goed zijn opgeleid en toegerust om de diagnose te stellen en behandelopties te adviseren, wordt de daadwerkelijke toediening van medicatie in de praktijk vrijwel volledig door de patiënt zelf uitgevoerd. Dit onderstreept dat medicatiegebruik bij RA een complex gedragsmatig proces is, dat wordt beïnvloed door cognitieve, emotionele, sociale en contextuele factoren.
In de afgelopen decennia is binnen het gezondheidszorgonderzoek en onder zorgprofessionals een verschuiving zichtbaar naar erkenning van het belang van de interactie tussen patiënt en zorgverlener. Het verbeteren van uitkomsten die voor patiënten daadwerkelijk van betekenis zijn, vormt de kern van doelmatige zorg en rechtvaardigt de aanzienlijke investeringen in de gezondheidszorg. De zorg ontwikkelt zich daarom steeds meer richting patiëntgerichte zorg (patient-centred care, PCC), waarin actieve betrokkenheid van de patiënt, gezamenlijke besluitvorming (shared decision-making) en zelfmanagement centraal staan om optimale, voor de individuele patiënt relevante uitkomsten te bereiken.
Desondanks bleef de kennis beperkt en gefragmenteerd ten aanzien van de barrières en bevorderende factoren die patiënten ervaren bij het gebruik van DMARD’s, welke van deze factoren vanuit patiëntperspectief het meest relevant zijn, hoe zorgprofessionals deze factoren percipiëren, en in welke mate dergelijke barrières daadwerkelijk worden besproken tijdens reguliere consulten. Deze kennishiaten belemmeren de ontwikkeling van gerichte, patiëntgerichte strategieën ter verbetering van therapietrouw.
De vijf studies die in dit proefschrift zijn opgenomen, zijn uitgevoerd om deze kennislacunes systematisch te adresseren. Door barrières en bevorderende factoren vanuit patiëntperspectief te identificeren, hun relatieve belang te onderzoeken, de perspectieven van zorgprofessionals te verkennen en communicatie tijdens reguliere consulten te analyseren, beoogt dit proefschrift een samenhangende basis te bieden voor de ontwikkeling van effectievere, patiëntgerichte benaderingen ter bevordering van therapietrouw aan DMARD’s bij RA.
Hoofdstuk 2: Patiëntgerichte zorg bij gevestigde reumatoïde artritis
Dit hoofdstuk beschrijft patiëntgerichte zorg als een essentieel uitgangspunt voor het verbeteren van behandeluitkomsten bij patiënten met gevestigde reumatoïde artritis (RA). Medicatietrouw wordt gebruikt als een belangrijk voorbeeld om te laten zien hoe ervaringen, voorkeuren en het dagelijks leven van patiënten de zorguitkomsten beïnvloeden.
Het narratief literatuuroverzicht laat zien dat erkenning van patiënten als individuen met unieke behoeften, zorgen en voorkeuren bijdraagt aan verbeterde veiligheid, effectiviteit en kosteneffectiviteit van de behandeling en aan een meer gelijkwaardige patiënt-zorgverlener relatie. Gezien het chronische karakter van reumatoïde artritis vereist patiëntgerichte zorg actieve patiëntbetrokkenheid en ondersteuning bij het ontwikkelen van kennis en vaardigheden voor gezamenlijke besluitvorming en zelfmanagement, waarbij ondersteunende middelen een aanvullende rol hebben naast persoonlijke interacties met zorgverleners.
Hoofdstuk 3: Barrières en bevorderende factoren bij DMARD-gebruik bij inflammatoire reumatische aandoeningen
In dit hoofdstuk worden barrières en bevorderende factoren onderzocht die het gebruik van DMARDs beïnvloeden bij patiënten met inflammatoire reumatische aandoeningen. Ondanks de bewezen effectiviteit van DMARDs blijft suboptimale therapietrouw een veelvoorkomend probleem, wat wijst op de noodzaak om het perspectief van patiënten beter te begrijpen.
Aan de hand van vragenlijsten (ingevuld door 120 patiënten) en 2 focusgroep interviews (in totaal 21 patiënten) werd inzicht verkregen in zowel praktische als emotionele aspecten van DMARD-gebruik. De resultaten laten zien dat therapietrouw wordt bepaald door een complexe en sterk geïndividualiseerde samenhang van factoren, verspreid over de domeinen capaciteit, gelegenheid en motivatie. Met name motivationele factoren, zoals overtuigingen over de noodzaak van medicatie, zorgen over bijwerkingen en de wens om autonomie te behouden, bleken van groot belang, naast praktische en communicatieve belemmeringen.
Hoofdstuk 4: Het rangschikken van bevorderende factoren en barrières voor therapietrouw bij inflammatoire artritis
Dit hoofdstuk richt zich op de vraag welke barrières en bevorderende factoren voor DMARD-therapietrouw door patiënten met inflammatoire artritis als het meest belangrijk worden beschouwd. Hoewel eerdere studies beïnvloedende factoren hebben geïdentificeerd, bestond er beperkt inzicht in hun relatieve belang vanuit het perspectief van de patiënt.
Met behulp van een maximum difference scaling (MaxDiff)-methode rangschikten 128 patiënten met inflammatoire artritis 35 vooraf geïdentificeerde factoren. De resultaten toonden aan dat ervaren symptoomverlichting de belangrijkste bevorderende factor voor therapietrouw was, gevolgd door het behoud van zelfstandigheid en betrokkenheid bij gezamenlijke besluitvorming met zorgverleners. Deze prioriteiten bleken consistent over verschillende subgroepen van patiënten en waren niet afhankelijk van leeftijd, geslacht of opleidingsniveau.
Hoofdstuk 5: Percepties van zorgverleners over barrières en bevorderende factoren bij DMARD-gebruik bij reumatoïde artritis
In dit hoofdstuk wordt onderzocht hoe zorgverleners barrières en bevorderende factoren voor DMARD-therapietrouw bij patiënten met RA waarnemen en interpreteren. Hoewel therapietrouw op verschillende manieren is onderzocht vanuit het perspectief van de patiënt, is minder bekend over de opvattingen van zorgverleners.
Op basis van diepte-interviews met reumatologen, gespecialiseerde verpleegkundigen en apothekers (in totaal 15 zorgprofessionals) werd een breed scala aan beïnvloedende factoren voor medicatie-therapietrouw geïdentificeerd. Naast behandel-gerelateerde aspecten, zoals bijwerkingen, vertraagde werking en complexiteit van het medicatieregime, legden zorgverleners vooral de nadruk op patiëntgerelateerde factoren. Hierbij werden overtuigingen over medicatie, coping-strategieën en zelfmanagementvaardigheden als cruciaal beschouwd.
Daarnaast werden ziektekenmerken, kenmerken van het zorgsysteem (zoals vertrouwen en continuïteit van zorg) en sociaaleconomische omstandigheden genoemd als belangrijke factoren van therapietrouw. Veel van deze factoren werden als beïnvloedbaar gezien, met name door verbeterde communicatie en gepersonaliseerde ondersteuning.
Hoofdstuk 6: Het bespreken van barrières voor DMARD-gebruik in de dagelijkse reumatologische zorg
In dit hoofdstuk wordt onderzocht of, en op welke wijze, barrières en bevorderende factoren voor DMARD-gebruik aan bod komen tijdens routinematige consulten tussen patiënten met RA en hun reumatologen. Hoewel effectieve communicatie essentieel is voor therapietrouw, bestaat er beperkt inzicht in hoe vaak en op welke manier medicatie-gerelateerde onderwerpen in de dagelijkse klinische praktijk worden besproken.
Analyse van 134 audio-geregistreerde consulten liet zien dat patiënten in minder dan de helft van de gesprekken medicatie-gerelateerde barrières of bevorderende factoren benoemden. Therapietrouw of therapieontrouw werd in minder dan een kwart van de consulten expliciet besproken, meestal op initiatief van de reumatoloog met gesloten vragen. Bevorderende factoren waren meestal praktisch van aard, terwijl barrières vaker betrekking hadden op zorgen over bijwerkingen, effectiviteit en langdurig gebruik.
Reumatologen reageerden doorgaans met een combinatie van informatieve en empathische communicatiestrategieën. Desondanks bleven veel kansen onbenut om therapietrouw proactief te verkennen. De bevindingen benadrukken de noodzaak van meer systematische en patiëntgerichte communicatie over medicatiegebruik, waarbij zorgverleners actief ruimte creëren voor het bespreken van ervaringen, zorgen en twijfels van patiënten.
Hoofdstuk 7: Algemene discussie
Dit proefschrift onderzoekt therapietrouw aan DMARDs bij inflammatoire artritis vanuit zowel patiënt- als zorgverlenersperspectief, met als doel inzicht te verkrijgen in de onderliggende factoren van medicatiegebruik. Aan de hand van vijf complementaire studies worden barrières en bevorderende factoren geïntegreerd om richting te geven aan verbetering van therapietrouw in de klinische praktijk.
De bevindingen positioneren Motivatie als een kernmechanisme van therapietrouw. Door toepassing van het COM-B-model blijkt dat de meeste factoren van DMARD-gebruik zich bevinden binnen het motivationele domein, waaronder zowel reflectieve processen (zoals overtuigingen, afwegingen en autonomie) als automatische processen (zoals emoties en ambivalentie). Hiermee laat dit proefschrift zien dat benaderingen die primair focussen op kennisoverdracht of praktische ondersteuning tekortschieten wanneer motivationele processen niet expliciet worden geadresseerd.
Communicatie fungeert daarbij als een cruciale schakel tussen motivationele factoren en klinische besluitvorming. Hoewel de kwaliteit van de communicatie samenhangt met therapietrouw, worden relevante barrières in de praktijk beperkt besproken en sluit de focus van consulten onvoldoende aan bij wat patiënten als betekenisvol ervaren. Deze discrepantie onderstreept de noodzaak van proactieve, empathische en patiëntgerichte communicatie, waarin zorgverleners verantwoorderlijkheid nemen voor het expliciteren van therapietrouw en patiënten worden ondersteund in actieve participatie.
Tot slot toont dit proefschrift de meerwaarde van theoretisch onderbouwde benaderingen voor het begrijpen en verbeteren van therapietrouw. De integratie van het Theoretical Domains Framework met het COM-B-model maakt het mogelijk om de beïnvloedbare factoren systematisch te identificeren en te vertalen naar gepersonaliseerde interventies. Gezamenlijk ondersteunen de bevindingen een verschuiving van uniforme therapietrouw-interventies naar motivatie-gedreven, patiëntgerichte strategieën die gedragswetenschap, communicatie en zorgsystemen samenbrengen.
| Publicatiedatum | 11 december 2026 |
| Universiteit | Radboud Universiteit |
| Auteur | Marieke Voshaar |
| ISBN nummer | 978-94-6534-668-7 |