Lina Buttgereit

In democratieën lijken de fundamenten van gedeelde feiten steeds kwetsbaarder. Termen als factual relativism en disinformation order wijzen op een groeiende prevalentie van tegengestelde narratieven, desinformatie, en een toenemende prominentie van politieke resonantie en identiteit boven bewijs en verificatie. Echter, de uitdaging ligt mogelijk niet enkel in de blootstelling aan onwaarheden. Burgers worden veel geconfronteerd met politieke geschillen over wat als waarheid geldt, wie op legitieme wijze feitelijke claims mag vaststellen, en met complexe informatietypen die niet netjes binnen een binaire tegenstelling zijn onder te brengen van wat waar of niet waar is. Voortbouwend op bestaand onderzoek naar de prevalentie, effecten, en correcties van desinformatie, betoogt dit proefschrift dat er behoefte is aan een geïntegreerde analyse van de wijze waarop (1) de inhoud van desinformatie, (2) desinformatie als discours over de legitimiteit van informatie en bronnen, en (3) percepties van desinformatie door burgers op elkaar inwerken en daarmee de kaders van de algehele informatieomgeving vorm geven. Dit proefschrift richt zich op deze intersectie door desinformatie te onderzoeken als een driedimensionaal fenomeen met informatieve, discursieve en perceptuele elementen, en te analyseren hoe deze facetten elkaar doorkruisen en informatie vormgeven.

Dit proefschrift omvat een inleidend hoofdstuk, een concluderend hoofdstuk, en drie empirische studies die de drie “gezichten” van desinformatie bestuderen om een alomvattend begrip te geven van het complexe informatiegenre in zijn discursieve en perceptuele dimensies. Daarbij maken de hoofdstukken gebruik van verschillende datasets. Om de discursieve dimensie in kaart te brengen, maak ik gebruik van tweets van Duitse politici over het gehele politieke spectrum en meerdere jaren om een typologie te maken van de inhoud en aard van mediakritiek. Om beter te begrijpen hoe burgers desinformatie waarnemen, heb ik een experience sampling method (ESM) studie uitgevoerd op de berichtenapp WhatsApp. Hierin stuurden deelnemers screenshots van waargenomen desinformatie in situ en beantwoordden vervolgens vragen over hoe ze de informatie tegenkomen en hun beredenering voor het identificeren van desinformatie. Tot slot heb ik een survey experiment uitgevoerd om te begrijpen hoe gedragsintenties beïnvloed kunnen worden door desinformatie als discursief label in de vorm van community notes bij ware, misleidende en onware nieuwsberichten op sociale media.

In de inleiding introduceer ik de uitdagingen van het huidige informatielandschap en stel ik dat het desinformatiediscours en desinformatie-percepties even belangrijk zouden kunnen zijn voor het begrijpen van hedendaagse fenomenen zoals factual relativism. Ik bespreek de literatuur over de informatieve, discursieve en perceptuele dimensies en identificeer verschillende onderzoekslacunes die dit proefschrift behandelt.

Hoofdstuk 1 begint met een focus op het discursieve element, waarbij mediakritiek als casestudy wordt gebruikt. Hoewel mediakritiek een belangrijk verantwoordingsinstrument is, zetten politici het ook strategisch in om onwenselijke/contraire en tegengestelde narratieve te discrediteren. Deze studie had als doel om de nuances te verkennen tussen het veel bestudeerde fake news label en oprechte mediakritiek, om de grenzen tussen constructieve en delegitimerende kritiek te analyseren. Het hoofdstuk analyseert hoe er discursief wordt gerefereerd aan informatie en bronnen, hoe het wordt uitgedaagd, en hoe het wordt ondermijnd. Hierbij wordt de rol van verifieerbaarheid van kritiek benadrukt. De uiteindelijke typologie onthult een genuanceerd begrip van hoe de media als epistemische autoriteit worden aangehaald in politiek discours, en de uitdagingen waarmee de journalistiek wordt geconfronteerd wanneer deze beschuldigingen de grenzen van opbouwende kritiek overschrijden.

Hoofdstuk 2 legt de nadruk op de perceptuele invalshoek van desinformatie. Als reactie op het idee dat burgers mogelijk een veel bredere conceptualisering van desinformatie hanteren dan wat in academische definities wordt gesteld, introduceert en onderzoekt dit hoofdstuk het concept van misinformation experiences. Dit driedimensionale concept omvat de dynamiek hoe burgers desinformatie tegenkomen, de waargenomen onware inhoud, en het cognitieve proces dat leidde tot de perceptie dat de inhoud vermeende desinformatie is. Met deze benadering biedt het hoofdstuk een eerste beschouwing van in situ waargenomen desinformatie, wat inzicht geeft in de veel bredere interpretaties van desinformatie van het publiek ten opzichte van de conceptuele definities in de literatuur. Daarnaast biedt het nieuwe inzichten in de vele heuristische en systematische routes die burgers bewandelen bij de blootstelling en beoordeling van (des)informatie, en brengt het de platforms in kaart waarin burgers deze (des)informatie frequent tegenkomen.

Hoofdstuk 3 combineert de drie gezichten door de effecten te testen van community notes misinformation labels die zijn toegevoegd aan ware, misleidende en onware nieuwsberichten op sociale media op geloofwaardigheidspercepties en daaropvolgende gedragsintenties om met het bericht te interacteren. Community notes vervangen in toenemende mate professionele fact checking op grote sociale mediaplatforms, maar hun betrouwbaarheid is nog steeds wisselend. Het experiment laat zien dat community notes, zowel bij nieuwsberichten over immigratie als het milieu, met succes de waargenomen geloofwaardigheid van de nieuwsberichten en de daaropvolgende intenties om ermee te interacteren verminderen. Dit geldt in gelijke mate voor ware, misleidende en onware informatie, wat suggereert dat discursieve labels van desinformatie inderdaad percepties kunnen vormen, zelfs wanneer het nieuwsbericht waar is.

Het afsluitende hoofdstuk komt terug op de vraag rondom de staat van feiten in het licht van desinformatie als een informatieve, discursieve en perceptuele uitdaging. Ik betoog dat de afbreuk van een gedeelde feitelijkheid niet alleen kan worden verklaard door het volume aan desinformatie, maar door een samenspel van deze drie dimensies. De bevindingen van dit proefschrift laten een breed spectrum zien van regelrechte onwaarheden tot meer genuanceerde de-contextualisering die zelfs de grenzen van verifieerbaarheid in discours en percepties overschrijden. Daarnaast bestaat er een breed scala aan kritiek die de legitimiteit van traditioneel betrouwbare mediaorganisaties ter discussie stelt. Concluderend biedt dit proefschrift nieuwe inzichten in de vele uitdagingen die burgers in hun dagelijkse informatie-omgeving moeten navigeren, door alle drie de gezichten van desinformatie te behandelen.