Hanne Wiegel

Dit proefschrift behandelt de huidige situatie van de inheemse Mapuche-bevolking in Chili, die deel uitmaakt van een politiek-territoriaal conflict met de staat, landeigenaren en bosbouwbedrijven. Kortom, de Mapuche eisen vandaag de dag de teruggave van wat zij de Wallmapu noemen, hun voorouderlijk territorium, dat tijdens het derde deel van de 19e eeuw door het Chileense leger en kolonisten werd bezet. Meer recentelijk, tijdens de dictatuur van Pinochet (1973-1989), werden de processen van landroof door bosbouwbedrijven geïntensiveerd, wat een nieuwe uitdaging betekende voor de inheemse groepen die als kleine boeren bleven leven, gericht op zelfvoorziening en kleinschalige handel.

Na de terugkeer van de democratie in Chili in 1990 lanceerde de staat een landrestitutieplan voor inheemse gemeenschappen en een reeks ontwikkelingsprogramma's die op hen gericht waren, beide gedreven door een neoliberaal-multiculturele logica van nationale integratie. Halverwege de jaren negentig radicaliseerden verschillende Mapuche-groepen echter hun eisen, gericht op politieke autonomie en de verdrijving van grote kapitalistische ondernemingen (vooral bosbouw) uit het Wallmapu-territorium. Sindsdien hebben zij hun toevlucht genomen tot twee hoofdstrategieën voor landherstel: enerzijds illegale landbezettingen, gekoppeld aan sabotage van de bosbouwinfrastructuur en een reeks optredens om hun politieke eisen zichtbaar te maken; en anderzijds het aanvragen van de bovengenoemde programma's die door het staatsapparaat zijn geïmplementeerd. Beide wegen worden door deze groepen uitgevoerd volgens hun eigen normatieve systeem, dat haaks staat op de economisch gebaseerde logica van het laat-kapitalisme, en via hun culturele complex (bestaande uit taal, autoriteiten en een reeks ceremonies en sociaal-politieke protocollen). In reactie hierop heeft de staat op een zeer gewelddadige manier gereageerd door de segmenten van de inheemse bevolking die de gevestigde orde uitdagen als gevaarlijk voor de Chileense natie te onderdrukken.

Bij het benaderen van deze situatie doen zich de volgende vragen voor: Wat voor soort politiek proces voeren deze groepen Mapuche uit? Zijn het ethno-nationalistische groepen, of vertegenwoordigen zij eerder bredere maatschappelijke belangen die verder gaan dan etnische identiteiten? En gerelateerd aan de kristallisatie van hun claims: Hoe hebben Mapuche-activisten vormen van culturele strijd bedacht tegen de dominante orde in Chili om hun ongenoegen te uiten? Hoe zijn staatsinterventies op basis van landrestitutie, ontwikkeling en multiculturalisme door de Mapuche geïnterpreteerd, bevraagd en toegeëigend?

Door deze vragen te beantwoorden, is mijn doel bij te dragen aan de literatuur over de Mapuche-kwestie van vandaag door 'nieuwe' perspectieven te bieden om de fundamenten van de Mapuche-claims en hun lopende politieke processen te (her)overwegen. Dit laatste vanuit een Mapuche-perspectief als tegenhanger van de logica van de staat, die de kwestie slechts inkadert als een kwestie van culturele verschillen, plattelandsarmoede en criminaliteit. Maar ook als een kritische aanvulling op de auteurs die momenteel theoretische visies voorstellen om de genoemde inheemse politieke claims te valideren en te concretiseren, zoals de werken over dekolonisatie en politieke ontologieën.

Kort samengevat worden de Mapuche gecategoriseerd als een subject dat historisch onderdrukt is door een dominante orde. De politieke opkomst van de Mapuche in de jaren negentig, die de status quo uitdaagde – met name de Chileense neoliberale territorialisering en de logica van multiculturele integratie – wordt geanalyseerd aan de hand van de politieke werken van Jacques Rancière en Alan Badiou. Ik gebruik het Rancièriaanse concept van 'politieke esthetiek' om te definiëren hoe de Mapuche ruimtes en plaatsen (rollen, hiërarchieën, vormen van toegang tot hulpbronnen) herconfigureren door de voortdurende uitvoering van hun eigen esthetische regime (normatief systeem/cultureel complex), dat is gevormd aan de marges van de dominante orde. Terugkerend naar een Badiouaanse analyse, betoog ik dat de Mapuche hun claims baseren op een 'politieke waarheid' die in een verhouding van trouw staat tot een 'gebeurtenis', namelijk de radicalisering van een groot deel van het Mapuche-volk in de richting van landherstel. Deze 'waarheid' – de terugkeer naar de Wallmapu als een universeel voorstel – brengt een proces van subjectivering op gang dat is uitgekristalliseerd in de huidige Mapuche-organisaties als onafhankelijke politieke collectieven.

Het Mapuche-subject is dus gebaseerd op een universeel idee van 'gemeenschappelijk zijn' dat de mensen integreert die zijn uitgesloten door de Chileense staatsstructuren, in het bijzonder die met betrekking tot de vormen van toegang tot het land en de hulpbronnen. Dit laatste betekent volgens mij enerzijds de opkomst van een categorie mensen die verder gaat dan het bestaan van een 'authentiek' koloniaal Mapuche-subject (zoals dekoloniale ideeën breed uitdragen), maar waarvan de substantie op haar beurt wordt gegeven door ontwrichtende historische 'gebeurtenissen'. Aan de andere kant voert het Mapuche-subject een reëel politiek proces uit in zoverre het een hoge mate van heterogeniteit integreert (diverse gemeenschappen, groepen, families, zelfs niet-Mapuche mensen) in een horizontale politieke relatie en interne politieke strijd aanpakt via traditionele platforms van discussie en beraadslaging. Vanuit mijn perspectief gaat het Mapuche-subject van vandaag dus verder dan een ethno-nationalistische dynamiek en overwint het de potentiële processen van 'politieke uitsluiting' die een dergelijk proces intern kan uitlokken.

In overeenstemming met dit kader benadruk ik hoe de Mapuche politiek reageren op de processen van depolitisering die in gang zijn gezet onder een logica van neoliberale overheidskunst, d.w.z. het interventionisme van het staatsapparaat. Het accent ligt hier op de creatie van een politiek vanuit de marges als een biopolitiek feit, als iets werkelijk nieuws, dat beantwoordt aan een proces van emancipatie waardoor de grenzen van de 'Mapuche-gemeenschap' worden verplaatst en uitgebreid. Dit proces omvat het strategische gebruik van overheidsinstrumenten door middel van toe-eigening door onenigheid, wat een versterkte disjunctieve politieke positie van de Mapuche vertegenwoordigt in plaats van een aanpassing aan of onderhandeling over de voorwaarden van hun opname binnen de Chileense natie.

Bovendien houd ik vol, in tegenstelling tot de huidige populaire perspectieven in de antropologie, zoals de zogenaamde ontologische wending, dat de politieke strijd van de Mapuche niet gaat over de reproductie van een parallel universum, maar de strijd is van een subject dat historisch gemarginaliseerd is binnen één verscheurde wereld. Het is dus een universeel voorstel voor het bewonen van een 'gemeenschappelijke wereld', waarbij de orde der dingen zelf wordt geherconfigureerd.

Wat de methodologie betreft, werd etnografisch onderzoek uitgevoerd in de provincie Arauco (regio Biobio). Er werden drie belangrijke casestudy's gedefinieerd: het landherstel uitgevoerd via verschillende strategieën; de toe-eigening van een museum dat eigendom is van de staat als platform voor politiek ongenoegen; en de uitvoering van de palin, een heilig spel van de Mapuche dat ruimtes en plaatsen politiseert. Aan de hand van deze empirische gegevens is het proefschrift georganiseerd in vier hoofdstukken, voorafgegaan door een inleiding en afgesloten met een theoretische discussie.