Gerda Bruinsma

Supporting 4- to 6-year-old children with Developmental Language Disorder

Kinderen met een taalontwikkelingsstoornis (TOS) hebben grote moeite met het verwerven en gebruiken van taal. Hierdoor ervaren zij ernstige problemen in de dagelijkse communicatie en interactie. TOS is een neurobiologische ontwikkelingsstoornis die voorkomt bij 7-10% van de kinderen en gevolgen heeft voor hun sociaal-emotionele ontwikkeling, schoolprestaties en kwaliteit van leven (Bishop et al., 2017; Norbury et al., 2016). De taal- en communicatieproblemen blijven vaak bestaan tot in de volwassenheid. Tijdige, effectieve interventie is daarom belangrijk.

De diagnose TOS wordt gesteld wanneer kinderen duidelijke en blijvende beperkingen laten zien in hun taalontwikkeling, die het communicatieve functioneren thuis en op school belemmeren. Er worden doorgaans twee taalprofielen onderscheiden: 1. receptief-expressieve TOS, met problemen in het begrijpen én het produceren van taal; 2. expressieve TOS, met voornamelijk problemen in het produceren van taal (ICD-11, World Health Organisation, 2021). Kinderen met TOS kunnen moeilijkheden ondervinden op het gebied van fonologie, morfosyntaxis, semantiek en woordvinding, en pragmatiek. Problemen in de morfosyntaxis komen het meeste voor en worden gezien als het kernprobleem (Leonard, 2014).

In Nederland volgen veel kinderen met TOS ‘cluster-2-onderwijs’, speciale scholen voor kinderen met TOS. De reden hiervoor is dat het reguliere onderwijs hoge eisen stelt aan taalvaardigheid. Beperkingen in taalbegrip, morfosyntaxis, woordenschat en verbaal werkgeheugen maken het voor kinderen met TOS moeilijk om instructies te volgen, opdrachten te begrijpen en hun kennis te verwoorden. Cluster 2-onderwijs beoogt deze belemmeringen te compenseren en onderwijsparticipatie te versterken door kleinere klassen, geïntegreerde logopedische behandeling en een onderwijsaanbod dat expliciet gericht is op het versterken van communicatieve vaardigheden. Daarbij werken logopedisten, leerkrachten en andere onderwijs- en zorgprofessionals intensief samen.

Hoewel alle kinderen met TOS communicatieve beperkingen ervaren is nog weinig bekend over de aard en omvang hiervan bij jonge kinderen. Er is ook nog weinig bekend over de mogelijkheden tot groei en inhalen van achterstanden bij jonge kinderen met TOS. Eerder onderzoek wijst uit dat sommige kinderen vooruitgang laten zien, terwijl andere dat niet doen, maar een verklaring daarvoor ontbreekt tot nu toe.

Gezien de hardnekkige moeilijkheden in de morfosyntaxis waar kinderen met TOS mee kampen en de invloed daarvan op de communicatie, zijn effectieve interventies belangrijk. Hoewel interventies zoals focused stimulation en recasting in sterk gecontroleerde studies effectief zijn gebleken, is hun effectiviteit in de klinische praktijk onduidelijk.

Dit proefschrift heeft drie doelen:
1. inzicht krijgen in de communicatie in het dagelijks leven van jonge kinderen met TOS
2. hun taalontwikkeling gedurende één schooljaar in het cluster-2-onderwijs in kaart brengen, inclusief factoren die deze ontwikkeling beïnvloeden
3. de effectiviteit evalueren van Communicatieve Taaltherapie (CTT; Van den Dungen, 2007), een op evidentie gebaseerde, functionele interventie in spelsituaties, gericht op het stimuleren van de morfosyntaxis

Om deze vragen te beantwoorden werden drie deelstudies uitgevoerd bij twee verschillende groepen participanten in de leeftijd van 4 tot 6 jaar. Eén groep bestond uit 154 kinderen van 18 scholen voor special onderwijs (studie 1 en 2), en de andere uit 28 kinderen van 6 scholen (studie 3).

Hoofdstuk 2 beschrijft de beperkingen in de communicatie in het dagelijks leven van kinderen met TOS. Ouders rapporteerden dat hun kinderen in verschillende situaties beperkingen ondervonden. De meest genoemde waren: beperkingen in het vermogen om zich uit te drukken, begrepen te worden en verstaanbaar te spreken, vooral in contact met onbekende personen. Emoties en stress bij de kinderen bleken een belangrijke negatieve invloed te hebben op het communicatieve functioneren. Leerkrachten beoordeelden de communicatieve vaardigheden als onvoldoende, maar vonden de sociale vaardigheden en de kwaliteit van de leerling-leerkrachtrelaties vergelijkbaar met die van zich normaal ontwikkelende kinderen. Kinderen met een receptief-expressieve TOS ervaarden meer en bredere beperkingen dan kinderen met een expressieve TOS.

In Hoofdstuk 3 is de vooruitgang in morfosyntaxis, woordenschat en taalbegrip gedurende één schooljaar onderzocht met behulp van een cohortstudie onder 154 kinderen. De kinderen lieten vooruitgang zien in taalbegrip, expressieve woordenschat en expressieve morfosyntaxis, waarbij sommigen hun achterstand ten opzichte van zich normaal ontwikkelende leeftijdsgenoten verkleinden. In de morfosyntaxis waren de scores bij aanvang het laagst en was de vooruitgang het kleinst, wat past bij het hardnekkige karakter van de problemen in dit domein. De mate van vooruitgang hing niet samen met taalprofiel, meertaligheid of non-verbaal IQ. Wel lieten kinderen met lagere aanvangsscores meer vooruitgang zien dan kinderen die bij aanvang hogere scores hadden.

Hoofdstukken 4 en 5 evalueren de effecten van de interventie ‘Communicatieve Taaltherapie’ (CTT) op morfosyntactische complexiteit.

Hoofdstuk 4 introduceert CTT en beschrijft de principes en technieken: afgebakende therapiedoelen, gestructureerde speelscripts en de taaltherapeutische technieken modelling, focused stimulation en recasting. In het hoofdstuk wordt beschreven hoe CTT logopedisten ondersteunt bij het implementeren van deze elementen in de interventie gericht op morfosyntaxis. Daarnaast worden de protocollen beschreven die voor de studie zijn ontworpen. Logopedisten konden interventie volgens de protocollen toepassen wanneer ze training en begeleiding kregen. In een eerste kleine studie (n=5) lieten twee kinderen grotere vooruitgang zien tijdens de CTT-fase dan tijdens gebruikelijke logopedie (UC). De uitkomstmaten waren gemiddelde uitingslengte in aantal woorden (MLU-w) en TARSP-P, een voor dit onderzoek ontwikkelde maat voor morfosyntactische complexiteit.

Hoofdstuk 5 beschrijft een grotere studie met 14 kinderen die CTT en UC kregen en een niet-equivalente controlegroep van eveneens 14 kinderen, die alleen UC kregen. Bij alle kinderen was er vooruitgang tijdens UC en CTT, maar met grote individuele variatie. Ongeveer de helft van de kinderen in de CTT-groep liet meer vooruitgang zien tijdens de CTT-fase, voornamelijk bij het navertellen van verhalen. Er werden geen duidelijke verschillen gevonden in spontane taal tijdens spel en zinnen herhalen. Verschillen tussen CTT en UC konden niet worden verklaard door de respectievelijke periodes van het schooljaar waarin de interventies werden uitgevoerd, taalprofiel, of meertaligheid. Verschillen tussen de logopedisten suggereren dat de uitvoeringskwaliteit een belangrijke factor is.

In Hoofdstuk 6 worden methodologische overwegingen bij de cohortstudie en de studie naar de effecten van CTT beschreven. In de cohortstudie kon vanwege ethische overwegingen geen controlegroep zonder interventie worden geïncludeerd, waardoor de vooruitgang in taalvaardigheid niet zonder meer kan worden toegeschreven aan de speciale onderwijssetting. De methodologische overwegingen bij de studie naar de effecten van CTT hangen samen met het evalueren van een complexe interventie in een praktijksetting. Er was er sprake van variatie in uitvoering en oncontroleerbare beïnvloedende factoren, zoals taalstimulatie thuis en in de klas. Uitkomstmaten voor morfosyntactische groei, zoals de voor deze studie ontwikkelde maat TARSP-P, vragen verdere verfijning.

Dit proefschrift laat zien dat jonge kinderen met TOS aanzienlijke beperkingen ervaren in hun dagelijkse communicatie, vooral in onbekende situaties of bij stress. Tegelijkertijd laten veel kinderen vooruitgang zien in taalvaardigheid, ongeacht taalprofiel, meertaligheid of non-verbaal IQ. Morfosyntaxis blijft het meest hardnekkige domein en vraagt om gerichte, goed uitgevoerde interventies. CTT toont potentieel, maar de variabiliteit onder kinderen en logopedisten benadrukt de noodzaak van verdere ontwikkeling en professionalisering.

Voor de praktijk betekent dit dat alle kinderen met TOS ondersteuning moeten kunnen krijgen, ongeacht taalprofiel, non-verbaal IQ of meertaligheid. Die ondersteuning zou moeten bestaan uit geïntegreerde strategieën om de taalvaardigheid te versterken en communicatieve participatie te bevorderen, waarbij de ontwikkeling systematisch wordt gemonitord. Samenwerking tussen logopedisten, leerkrachten en ouders is daarvoor cruciaal.

Lees verder
Publicatiedatum 2 december 2026
Universiteit Universiteit Utrecht
Auteur Gerda Bruinsma
ISBN nummer 978-94-6534-792-9
DOI nummer 10.33540/3792

Bekijk ook deze projecten

Rocca Chin On

Rocca Chin On

Universiteit Utrecht Lees meer
Marieke Battjes

Marieke Battjes

Universiteit Utrecht Lees meer
Karin Burgerhout

Karin Burgerhout

Universiteit Utrecht Lees meer