Frank Wagemans
Socially Responsible Investment
De financiële sector komt vaak niets als eerste sector naar voren als het gaat over duurzaamheid wordt, maar de kapitaalstromen van beleggers financieren wereldwijd zowel duurzame als niet‑duurzame activiteiten. Maatschappelijk Verantwoord Beleggen (MVB) biedt beleggers de mogelijkheid om duurzaamheidsaspecten mee te wegen in vermogensbeheer. In de afgelopen drie decennia is MVB wereldwijd sterk gegroeid; het aantal leden van de UNPRI, een wereldwijde organisatie op het vlak van MVB, steeg van tien in 2006 tot meer dan vijfduizend in 2025, en het belegd vermogen waarbinnen MVB wordt toegepast is nu meer dan USD 30 biljoen. Dit heeft tevens geleid tot een toenemend aantal wetenschappelijke studies over MVB.
In dit proefschrift wordt de term MVB gebruikt, hoewel er meerdere verwante termen bestaan die de integratie van maatschappelijke thema’s in beleggingsbeheer beschrijven. Veelgebruikte synoniemen of overlappende termen zijn onder andere verantwoord beleggen, duurzaam beleggen, ethisch beleggen, duurzame financiering en Environmental, Social and Governance (ESG)‑beleggingen. Soms worden deze termen als synoniemen voor de term MVB gehanteerd, maar ze kunnen ook verschillende accenten leggen of specifieke praktijken in bepaalde markten beschrijven. Het bestaan van verschillende termen wordt ook veroorzaakt door de verschillende drijfveren die er zijn om MVB toe te passen. Er kunnen ethische motieven zijn, financiële motieven, de motivatie maatschappelijke impact te maken of het kan een reactie zijn op druk vanuit de maatschappij of regelgeving.
MVB kan bovendien op uiteenlopende manieren worden geïmplementeerd doormiddel van verschillende instrumenten; het uitsluiten van specifieke beleggingen, het invloed uitoefenen via engagement of stemmen, de integratie van ESG-informatie in beleggingsprocessen (ESG‑integratie), tot impact‑investeringen met expliciet doel positieve impact te maken op milieu en/of maatschappij. Dit resulteert in een divers landschap van MVB‑praktijken dat zich snel ontwikkelt en zich aanpast aan maatschappelijke ontwikkelingen in diverse landen wereldwijd.
De literatuur over MVB is gefragmenteerd over verschillende wetenschappelijk disciplines, van economie tot sociologie, met beperkte interdisciplinaire samenwerking. De meeste onderzoeken richten zich op de relatie tussen MVB en financieel rendement, terwijl de maatschappelijke impact van MVB grotendeels onderbelicht blijft. Dit proefschrift richt zich daarom op twee kernvragen: Wanneer leidt MVB tot maatschappelijke verandering, en welke factoren bepalen de ontwikkeling van MVB?
In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op de vraag wanneer MVB effectief is in het tot stand brengen van maatschappelijke verandering. Dit wordt gedaan aan de hand van een literatuurreview van studies over MVB‑instrumenten, hun mechanismes om bedrijven te beïnvloeden en of zij tot maatschappelijke verandering leiden. Wanneer gekeken wordt naar instrumenten die de kapitaalkosten kunnen beïnvloeden (zoals uitsluiting en ESG‑integratie), blijkt dit momenteel op zichzelf geen effectieve manier zijn om maatschappelijke verandering tot stand te brengen. Er zijn aanwijzingen dat significante verschillen in kapitaalkosten in theorie mogelijk zijn, maar deze ontstaan nog niet, omdat een groot percentage beleggers wereldwijd een specifiek uitsluitings‑ of ESG‑beleid zou moeten hanteren om een merkbaar effect op de kapitaalkosten van beursgenoteerde bedrijven te krijgen. Voor engagement bestaat geen eenduidig beeld van de effectiviteit, aangezien dit onderwerp op het moment van het schrijven van het hoofdstuk een onderbelicht onderwerp is in de literatuur. Samengevat concludeert het hoofdstuk dat de impact van MVB beperkt en moeilijk te identificeren en kwantificeren is. Uit de literatuur komen er vijf factoren naar voren waarom de effecten van MVB nog niet groot zijn: 1. Het lage kennisniveau van beleggers over MVB; 2. Het aandeel van MVB is nog klein ten opzichte van het totaal aan investeringen wereldwijd; 3. Beleggers richten zich te veel op de korte termijn; 4. De interpretatie van de fiduciair plicht is een obstakel voor MVB; 5. Er is weinig samenwerking tussen MVB‑beleggers.
In hoofdstuk 3 worden de netwerken van engagement en de factoren die bepalen of engagement effectief is onderzocht. Hiervoor werden 23 interviews afgenomen met actoren die betrokken zijn bij engagement en met de bedrijven waarmee engagement wordt gevoerd. Daarnaast werd kwantitatieve data uit de jaarlijkse “VBDO Benchmark Responsible Investment by Pension Funds” gebruikt. De resultaten tonen aan dat engagement steeds vaker wordt toegepast door Nederlandse pensioenfondsen, maar dat de uitvoering wordt uitbesteed aan netwerken binnen de investeringsketen (asset managers, gespecialiseerde ESG‑serviceproviders). Deze netwerken staan echter los van andere niet‑investeerders, zoals ngo’s en beleidsactoren. Als analytisch kader werd de theorie van Gifford (2012) over de invloed van aandeelhouders gehanteerd. Drie hoofdfactoren blijken cruciaal voor effectief engagement:
• Legitimiteit: de legitimiteit van de engagerende partij, inclusief het kennisniveau en de kracht van de argumentatie die in de engagement wordt gebruikt.
• Urgentie: De mate waarin de engagement inspeelt op onderwerpen die hoog op de agenda staan in de maatschappij, stakeholders en het bedrijf.
• Macht: De inzet van diverse instrumenten om de engagement kracht bij te zetten (aandeelhoudersrechten, economische invloed, publieke uitspraken).
Twee aanvullende factoren zijn de relatie tussen engager en investeerder, en de ontvankelijkheid van het bedrijf voor engagement, gerelateerd aan interne machtsdynamiek binnen het bedrijf. Het hoofdstuk concludeert dat engagement zijn volledige potentieel nog niet bereikt. Zo stellen bedrijven dat beleggers hun beschikbare instrumenten (bijv. formele aandeelhoudersrechten en publieke statements) niet volledig benutten. Effectiever engagement kan worden bereikt door gebruik te maken van o.a. aandeelhoudersresoluties, een effectiever samenwerking tussen beleggers en het inzetten van de expertise van ngo’s.
In hoofdstuk 4 wordt de ontwikkeling van MVB onderzocht. Dit wordt gedaan aan de hand van ontwikkelingsmodellen voor verantwoord ondernemen (CSR stage models). Aan de hand van deze modellen werd onderzocht of er logische ontwikkelpaden bestaan voor de ontwikkeling van MVB en op basis hiervan worden vijf verwachtingen ontwikkeld en getest. Dit testen gebeurt op basis van de data van de VBDO benchmark voor verantwoord beleggen door Nederlandse pensioenfondsen. De resultaten tonen aan dat ontwikkelmodellen voor verantwoord ondernemen toepasbaar zijn op MVB. Zo vinden het vaststellen van doelstellingen voor MVB en het betrekken van stakeholders vooral plaats bij fondsen die al ver gevorderd zijn met het implementeren van MVB. MVB‑ontwikkeling begint met implementatie; pas later wordt het geïntegreerd in de governance, strategie en het stellen van doelen. Een duidelijk volgorde van instrumenten wordt waargenomen: eerst uitsluiting, daarna ESG‑integratie, en tenslotte impact‑investeringen (gericht op bredere maatschappelijke resultaten naast financieel rendement).
In hoofdstuk 5 staat de vraag centraal welke factoren bepalen de beoefening van MVB naar elkaar toe beweegt bij Nederlandse pensioenfondsen. Op basis van institutionele theorie (institutional theory) werden verwachtingen geformuleerd die worden getest met behulp van een meerjarige dataset van Nederlandse pensioenfondsen en onderzocht welke factoren convergentie of divergentie veroorzaken. Tussen 2010 en 2022 ontwikkelden de MVB‑praktijken zich en leidde dit tot toenemende convergentie, vooral op het gebied van rapportage. Het hebben van dezelfde fiduciaire manager vergrootte de convergentie. Grootte van beheerd vermogen, kenmerken van begunstigden of financiële positie hadden geen invloed op convergentie.
Wat kunnen we op basis van deze hoofdstukken concluderen wat betreft de onderzoeksvragen of de effectiviteit en ontwikkeling van MVB? Wat betreft de effectiviteit van MVB schetsen de bevindingen een genuanceerder beeld van de (potentiële) impact van MVB. Het begint met de constatering dat MVB een zeer breed concept is dat een breed scala aan praktijken en motivaties omvat. De vraag of MVB effectief is, begint daarom met subvragen over de effectiviteit van specifieke MVB-instrumenten of combinaties daarvan. Wat betreft het beïnvloeden van de kapitaalkosten door uitsluiting of ESG-integratie, wordt geconcludeerd dat deze methoden in theorie effectief kunnen zijn om verandering teweeg te brengen. Uit dit proefschrift blijkt echter uit dat dit momenteel niet het geval is voor beursgenoteerde beleggingen. Beleggers kunnen ook rechtstreeks invloed uitoefenen op de bedrijven waarin ze beleggen, via engagement en stemgedrag. Wat betreft engagement, wordt geconcludeerd dat engagement potentieel effectief is, maar dat de daadwerkelijke effectiviteit afhangt van verschillende factoren, van legitimiteit, urgentie tot macht. Daarnaast zijn relatieopbouw en het rekening houden met de bedrijfsagenda en besluitvormingsprocessen relevant. Voor sommige vormen van betrokkenheid is legitimiteit, inclusief expertise, effectief als het bedrijf waarin wordt belegd bereid is feedback uit engagement te verwerken. Voor bedrijven die daar minder toe bereid zijn, komen er meer formele machtsmiddelen in beeld, zoals het vormen van coalities, stemmen op aandeelhoudersvergaderingen, het indienen van aandeelhoudersresoluties en publiekelijk een positie innemen.
Wat betreft de onderzoeksvraag over de ontwikkeling van MVB, kan worden geconcludeerd dat de ontwikkeling van MVB logische ontwikkelpaden volgt, beginnend met capaciteitsopbouw en dat pas in een later stadium integratie in governance en strategie plaatsvindt. Voor Nederlandse pensioenfondsen zien we dat MVB-praktijken in de loop der tijd naar elkaar toe bewegen. Van de onderzochte factoren is de rol van de fiduciaire manager een factor die geassocieerd is met een grotere convergentie. De resultaten benadrukken de relevantie van de institutionele theorie voor de ontwikkeling van MVB, de rol van de maatschappij bij het vormgeven van MVB en de rol van de beleggingsketen bij het mogelijk maken of belemmeren van MVB-praktijken.
Reflecterend op de bevindingen betoogt dit proefschrift dat het louter toepassen van MVB geen garantie biedt voor impact; de effectiviteit van MVB hangt niet alleen af van de gebruikte instrumenten, maar ook van de volwassenheid van MVB bij de institutionele belegger die ze inzet. Vier onderling verbonden factoren rondom de ontwikkeling en de motivatie voor MVB spelen een belangrijke rol in de effectiviteit van MVB om een maatschappelijke impact te maken:
1. Capaciteit en expertise: Zonder adequate data‑infrastructuur, analytische vaardigheden en thematische kennis kunnen instrumenten (uitsluiting, ESG‑integratie, impact‑investeringen) niet effectief worden toegepast. Een gebrek hieraan leidt tot “competence greenwashing”, oftewel dat de capaciteit en expertise niet in lijn zijn met de ambities op MVB-gebied die naar de buitenwereld worden gecommuniceerd.
2. Integratie in strategie: De effectiviteit van MVB wordt bepaald door de instrumenten, en de effectiviteit van deze instrumenten is meer dan de som der delen. Zo vergroten combinaties van instrumenten (bijv. engagement gekoppeld aan aandeelhoudersresoluties) hun kracht. Pas in latere ontwikkelingsfasen wordt MVB een formeel onderdeel van governance, waardoor ook escalatie mogelijkheden en daarmee de combinatie van instrumenten kunnen worden ingebed.
3. Motivatie van de belegger: Financiële, ethische, impact‑gedreven of marketing‑drijfveren beïnvloeden zowel de bereidheid om te investeren in capaciteit en expertise voor MVB-activiteiten, als de tolerantie voor eventueel een verminder risico-rendement op kortere termijn.
4. Maatschappelijke en regelgevende context: Interpretaties van fiduciair plicht, druk van deelnemers & klanten en het publieke debat (bijv. over het wel of niet investeren in fossiele brandstoffen) kunnen zowel een stimulans of beperking zijn. Regelgeving (EU‑taxonomie, SEC‑regels) kan MVB mogelijk maken, maar ook beperken wanneer fiduciaire plicht te nauw wordt geïnterpreteerd.
Dit proefschrift biedt drie praktische aanbevelingen voor beleidsmakers en institutionele beleggers. Ten eerste zouden pensioenfondsbesturen prioriteit moeten geven aan capaciteitsopbouw in de gehele beleggingsketen en alert moeten blijven op maatschappelijke trends. Omdat de adoptie van MVB zich doorgaans organisch ontwikkelt, in plaats van via een lineaire cyclus van "plannen, uitvoeren, controleren, handelen", moeten fondsen zowel gedegen “harde” capaciteiten ontwikkelen, zoals datasystemen en analytische instrumenten, als een investeren in meer “zachtere” capaciteiten. Bijvoorbeeld een goede integratie van MVB-expertise in de governance en het het verlenen van een duidelijk mandaat voor escalatie.
Aangezien MVB ook, of juist, wordt vormgegeven door maatschappelijke ontwikkelingen is het daarnaast van belang de voorkeuren in kaart te brengen van deelnemers en met hen het gesprek aan te gaan. Ook het gesprek met andere belanghebbenden, zoals ngo’s, is hierbij van belang. Dit is een belangrijke input voor het identificeren van opkomende ESG-vraagstukken, deze te vertalen naar concrete acties en hierover transparant te zijn.
Ten tweede moeten beleggers die een echte maatschappelijke impact nastreven, verder kijken dan de directe belangen in bedrijven in hun portefeuille. Samenwerking met ngo's, deelname aan dialoog op nationaal niveau en het doelbewust ontwikkelen van strategieën voor het opbouwen van een netwerk en het verspreiden van signalen kunnen de invloed vergroten. Effectieve netwerkopbouw vereist specifieke expertise, middelen en duidelijke mandaten die de stem van de belegger afstemmen op bredere beleids- en lobby-inspanningen.
Ten derde moeten instellingen multidisciplinaire samenwerking bevorderen. MVB wordt gevormd door financiële, ethische, regelgevende en politieke krachten, dus uitsluitend vertrouwen op financiële expertise beperkt het vermogen om niet-financiële drijfveren te begrijpen en erop te reageren. Investeer daarom in expertise vanuit verschillende vakgebieden (investment management, ethiek, duurzaamheid, recht tot politiek) en creëer besluitvormingsprocessen die multidisciplinaire discussie stimuleren. Dit verbetert de kwaliteit van MVB‑implementatie en helpt bij complexe vraagstukken zoals mensenrechten, biodiversiteit en klimaat.
Voor toekomstig onderzoek worden in dit proefschrift vier richtingen geïdentificeerd. Ten eerste is de interactie tussen verschillende actoren binnen de beleggingsketen nog onvoldoende onderzocht. Zo is meer onderzoek nodig naar de dynamiek tussen de eigenaren van belegd vermogen, zoals pensioenfondsen en verzekeraars, en hun vermogensbeheerders, de invloed van ESG-data leveranciers en de rol van platformen, samenwerkingsverbanden in het financiële ecosysteem.
Ten tweede vereist de impact van MVB op beleggingsdoelen en de maatschappij een bredere analyse dan alleen de effecten op de kapitaalkosten. Onderzoekers zouden meer indirecte wegen voor impact moeten verkennen, zoals engagement met overheden en het samen met maatschappelijke organisaties op de agenda zetten van duurzaamheidsthema’s, die maatschappelijke verandering kunnen teweegbrengen. Het is hierbij met name van belang om te onderzoeken welke mechanismen succesvol zijn en de organisatorische randvoorwaarden waaraan beleggers moeten voldoen om ze succesvol toe te kunnen passen. De snelle groei van impactbeleggen vraagt ook om empirisch onderzoek om te bevestigen of het daadwerkelijk maatschappelijke voordelen oplevert en, zo ja, welke factoren de effectiviteit ervan bepalen.
Ten derde verdienen de drijvende krachten achter de ontwikkeling van MVB een diepere analyse. Beleggers kiezen voor MVB om uiteenlopende redenen. De redenen voor het toepassen van MVB kunnen leiden tot verschillende manier hoe MVB in de praktijk wordt gebracht. Recente politieke verschuivingen (bijvoorbeeld in de VS) en maatregelen tegen greenwashing, zoals de EU SFDR, illustreren hoe externe druk en interne motieven elkaar kruisen. Inzicht in de wisselwerking tussen deze krachten in verschillende markten en bij verschillende soorten beleggers zal duidelijk maken waarom sommige instellingen MVB verder ontwikkelen, terwijl andere zich ervan afwenden.
Ten slotte moeten de theoretische fundamenten van MVB worden verrijkt. Het vakgebied maakt momenteel gebruik van een lappendeken van theoretische raamwerken in plaats van één samenhangend raamwerk. Deze scriptie stelt een eerste typologie van bestaande theorieën voor en suggereert dat toekomstig onderzoek meerdere perspectieven combineert om een raamwerk op meta-niveau te creëren dat de complexe, multidimensionale aard van de ontwikkeling en toepassing van MVB kan vatten.
Samenvattend, hoewel MVB de potentie heeft om maatschappelijke verandering te bewerkstelligen, hangt de daadwerkelijke impact sterk af van de gebruikte instrumenten, in hoeverre MVB ontwikkeld is bij een institutionele belegger en de externe maatschappelijke omgeving. Alleen wanneer al deze elementen op elkaar zijn afgestemd, kan MVB een betekenisvolle bijdrage leveren aan een duurzamere samenleving.
| Publicatiedatum | 9 september 2026 |
| Universiteit | Wageningen University |
| Auteur | Frank Wagemans |
| ISBN nummer | 978-94-6534-502-4 |
| DOI nummer | 10.18174/680843 |