Wim Van Opstal

Dit proefschrift onderzoekt de rol van organisatievormen in de derde sector – sociale ondernemingen, coöperaties en verenigingen – bij het mogelijk maken van een rechtvaardige transitie naar een circulaire economie. Deze organisaties zijn relevant voor onderzoek naar zowel de circulaire economie als een circulaire samenleving, omdat zij doel boven winst stellen en waarde creëren via participatieve bestuursvormen. Daarmee bieden zij een alternatief dat markt- en overheidsgestuurde strategieën aanvult. Het werk speelt in op de lacune in zowel de academische literatuur als het beleid omtrent de vraag hoe deze organisaties marktfalingen kunnen aanpakken, omgaan met relationele complexiteit en rechtvaardigheidsoverwegingen kunnen integreren in circulaire strategieën. Hoewel de circulaire economie vaak wordt benaderd vanuit de acties van overheden en bedrijven, toont dit onderzoek aan dat de derde sector een eigen, onderbelichte positie inneemt in het verbinden van economische, ecologische en sociale doelstellingen.

Het onderzoek bouwt voort op meerdere empirische studies en gaat na hoe de organisatievorm invloed heeft op het vermogen om circulaire doelstellingen en resultaten te realiseren en te verankeren. Het toont aan dat organisaties in de derde sector vaak een comparatief organisatorisch voordeel hebben bij het internaliseren van externe effecten, het verkleinen van asymmetrische informatie, en het oplossen van ontbrekende markten. Hun potentieel wordt echter beperkt door structurele financieringsproblemen, beperkte beleidsmatige erkenning en coördinatie uitdagingen. Tegelijk kunnen hun bestuursstructuren – ontworpen om de missie te bewaken – vertrouwen en inclusie bevorderen, maar ook de wendbaarheid beperken in snel veranderende markten.

Dit onderzoek identificeert patronen over verschillende contexten heen. In sommige gevallen een ondersteunend beleidsklimaat derde sectororganisaties in staat gesteld circulaire praktijken in de dagelijkse werking te integreren; in andere gevallen slaagden vergelijkbare organisaties er niet in verder te geraken dan proefprojecten. Vanuit organisatieontwerp, rechtseconomie en institutionele economie toont het proefschrift hoe comparatieve voordelen kunnen worden benut wanneer missie, bestuur en ondersteunende kaders op elkaar aansluiten.

De belangrijkste inzichten van dit proefschrift zijn gegroepeerd rond drie thema’s. Ten eerste: de keuze van de organisatievorm doet ertoe – de structuur, het bestuur en de eigendomsverhoudingen bepalen hoe waarde wordt gecreeerd en verdeeld in een circulaire economie. Ten tweede: randvoorwaarden zoals financiering, samenwerkingsnetwerken, de ontwikkeling van vaardigheden en beleidsmatige erkenning zijn cruciaal voor het bestendigen en opschalen van impact. Ten derde: diversiteit in organisatievormen biedt voordelen op systeemniveau: wanneer overheden, bedrijven en derde sectororganisaties hun sterktes benutten en bewust samenwerken, is hun gezamenlijke impact groter dan wat elk afzonderlijk kan bereiken.

Dit proefschrift levert een wetenschappelijke bijdrage door de circulaire economie en samenleving te benaderen een organisatieperspectief dat beschouwingen omtrent goed bestuur, economie en rechtvaardigheid integreert. Het bevat ook concrete aanbevelingen voor beleidsmakers en praktijkactoren, met de nadruk op de noodzaak om de keuze en het ontwerp van organisaties als een bewuste component van transitie strategieën te beschouwen, en niet als een toevallig neveneffect.

Samengevat stelt dit werk dat een rechtvaardige, veerkrachtige en doeltreffende circulaire transitie niet alleen afhankelijk is van technologische innovatie en marktprikkels, maar ook van het erkennen, ondersteunen en verbinden van de unieke capaciteiten van diverse organisatievormen. Hoewel opschaling kan worden belemmerd door financiële en operationele uitdagingen, maakt de participatieve manier waarop deze organisaties waarde creëren hen bijzonder geschikt om niet enkel bij te dragen aan een circulaire economie, maar ook aan een circulaire samenleving.