Riki Verhoeven

In dit onderzoek verkennen we de mogelijkheden van Animal Assisted Education (AAE) als ondersteuning binnen Passend Onderwijs, waarbij scholen de taak hebben om leerlingen met uiteenlopende onderwijsbehoeften te begeleiden. Leraren ervaren regelmatig dat zij onvoldoende voorbereid zijn op de ondersteuning van leerlingen met sociaal-emotionele of gedragsproblemen. Daarom richten we ons in dit proefschrift door het uitvoeren van een exploratief onderzoek op de wetenschappelijke onderbouwing van mens-dier interacties en AAE, en onderzoeken we de impact van AAE op de sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen. Daarnaast brengen we in kaart hoe ouders en leerkrachten een specifieke AAE-interventie, namelijk het DOG-project, ervaren.

Hoofdstuk 2 beschrijft een studie naar Animal-Assisted Education (AAE) als een gestructureerde onderwijsmethode waarbij getrainde professionals dieren laten participeren om academische, sociale en cognitieve leerdoelen te ondersteunen. Centraal in AAE staat de interactie tussen mens en dier, waarbij wederzijdse gedragsafstemming een cruciale rol speelt. Op basis van internationale literatuur worden effecten van AAE belicht. Hoewel empirisch onderzoek in Nederland nog beperkt is, wijzen studies op het belang van spel en intrinsieke motivatie als onderliggende werkingsmechanismen. Honden kunnen bijdragen aan een stimulerende, stressvrije leeromgeving, wat het gevoel van veiligheid, zelfvertrouwen en betrokkenheid van leerlingen vergroot.

Vervolgens wordt ingegaan op de toepassing van AAE in Nederland, met specifieke aandacht voor het DOG-project, een interventie gericht op leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften. Omdat dier-ondersteunde interventies in het onderwijs nog relatief onbekend zijn, biedt dit hoofdstuk een overzicht van de wetenschappelijke en theoretische kaders van Animal-Assisted Interventions (AAI) en AAE. Daarnaast wordt de bredere betekenis van dier-ondersteunde interventies binnen het onderwijs besproken. Ervaringsgericht leren speelt hierbij een belangrijke rol, waarbij wederkerigheid, lichamelijkheid en reflectie tijdens de interactie bijdragen aan een waardevolle leerervaring. Tot slot wordt gekeken naar een AAE binnen het Samenwerkingsverband De Driegang, waar honden worden ingezet om leerlingen spelenderwijs te ondersteunen bij de ontwikkeling van gedrag en sociale vaardigheden.

In hoofdstuk 3 volgt een internationale literatuurstudie naar dier ondersteunde interventies in het onderwijs, een veelbelovende maar relatief onbekende benadering. Hoewel deze interventies steeds vaker worden toegepast, is er nog beperkte wetenschappelijke onderbouwing met betrekking tot hun effectiviteit, onderliggende mechanismen en theoretische kaders. Het doel van deze literatuurstudie is daarom om een overzicht te geven van bestaande onderzoeken en inzichten te bieden die richting kunnen geven aan toekomstig onderzoek.

Allereerst wordt een theoretisch kader geschetst over mens-dier interacties (Human Animal Interactions, HAI) en de bredere effecten van AAI. Vervolgens wordt specifiek ingezoomd op Animal Assisted Education (AAE) en de veronderstelde werkingsmechanismen die ten grondslag liggen aan deze interventie. De literatuurstudie richt zich op onderzoek uit de periode 2015-2019 en laat zien dat er nog een beperkte wetenschappelijke onderbouwing is voor de resultaten van AAE. In totaal zijn 18 studies geanalyseerd, met een focus op verschillende aspecten van AAE, waaronder:
• Academische vaardigheden (zoals leesvaardigheid)
• Sociaal-emotionele ontwikkeling en algemeen welbevinden van kinderen
• Percepties van leerkrachten over dieren in de klas
• Fysieke effecten van AAE
• Leren en toetsgerelateerde stress

De resultaten van deze studies lijken te wijzen naar positieve effecten van AAE in het onderwijs. Zo worden verbeterde zelfperceptie, plezier, geluk, speelsheid, ontspanning, verhoogde betrokkenheid, fysieke interactie en het aangaan van uitdagingen genoemd als belangrijke uitkomsten van deze interventie. Tot slot worden in de afsluitende discussie aanbevelingen voor toekomstig onderzoek gepresenteerd, waarbij wordt ingegaan op de noodzaak van een sterkere empirische onderbouwing en verdere exploratie van de werkingsmechanismen van AAE.

Hoofdstuk 4 beschrijft een verkennende studie naar de effectiviteit van Animal-Assisted Education (AAE), een innovatieve onderwijsmethode waarbij dieren, met name honden, participeren om het leren en de sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen te ondersteunen. Hoewel onderzoek naar AAE een positieve invloed suggereert, is verdere wetenschappelijke onderbouwing nodig. De studie maakt gebruik van een mixed-methods onderzoeksopzet om de impact van AAE te analyseren bij basisschoolleerlingen van 8 tot 13 jaar. De volgende methoden zijn toegepast:
• Enquêteonderzoek bij leerlingen en leerkrachten
• Observationele videoanalyse van AAE-sessies

Belangrijkste resultaten:
• Zelfrapportage van leerlingen: Deelnemende leerlingen beoordeelden zichzelf na de interventie significant hoger op zelfvertrouwen en rapporteerden verbeterde relaties met klasgenoten.
• Beoordeling door leerkrachten: Na deelname aan AAE vertoonden leerlingen positieve veranderingen in werkhouding, sociaal gedrag, emotionele stabiliteit en aangenaam gedrag.
• Videoanalyse: Deelnemende leerlingen lieten een toename zien in zowel verbale als non-verbale communicatie, zoals initiatief nemen in sociale interacties en actieve samenwerking. Alleen oogcontact nam niet significant toe.

Daarnaast suggereert de analyse dat AAE mogelijk bijdraagt aan een verhoogde motivatie en sociale betrokkenheid. Ondanks deze positieve bevindingen blijft verder onderzoek noodzakelijk, vooral vanwege de beperkingen van het onderzoek om de langetermijneffecten en onderliggende werkingsmechanismen beter in kaart te brengen. Dit onderzoek is uitgevoerd binnen het DOG project, een AAE-interventieprogramma in Nederland. De bevindingen bieden waardevolle inzichten voor de verdere theoretische onderbouwing en empirische meting van AAE binnen het onderwijs.

Hoofdstuk 5 beschrijft een studie naar de percepties van leerkrachten en ouders met betrekking tot de effecten van Animal-Assisted Education (AAE) op basisschoolleerlingen. Deze studie onderzoekt specifiek hoe leerkrachten en ouders die de impact van AAE ervaren, met name binnen het Nederlandse DOG-project. Om de subjectieve ervaringen van betrokkenen te onderzoeken, is een kwalitatieve, verkennende studie uitgevoerd. Hierbij zijn semigestructureerde interviews afgenomen bij twaalf leerkrachten en tien ouders/verzorgers. De gegevensanalyse vond plaats via open, axiale en selectieve codering, om patronen en thema’s in de antwoorden te identificeren.

Belangrijkste Bevindingen:
• Algemene perceptie: Zowel leerkrachten als ouders gaven aan dat AAE een positieve invloed heeft op leerlingen, niet alleen tijdens de sessies, maar ook daarbuiten.
• Effecten op leerlingen:
- Leerkrachten merkten verbeteringen op in communicatievaardigheden, zelfvertrouwen en sociaal-emotionele ontwikkeling. Leerlingen spraken duidelijker, maakten meer oogcontact en namen actiever deel aan sociale situaties.
- Ouders rapporteerden eveneens een toename in zelfvertrouwen en emotionele expressie bij hun kinderen, evenals een actievere deelname aan groepsactiviteiten.
• Effecten op leerkrachten: Naast de impact op leerlingen gaf een aantal leerkrachten aan dat AAE ook bijdroeg aan hun professionele ontwikkeling. De sessies boden hun nieuwe inzichten over leerlinggedrag en onderwijsinterventies.

De resultaten suggereren dat een tienweekse AAE-interventie binnen het DOG-project volgens zowel ouders als leerkrachten een positieve invloed had op de sociaal-emotionele ontwikkeling van basisschoolleerlingen. Tegelijkertijd wijzen de bevindingen op de complexiteit van het meten van AAE-effecten, aangezien ook andere factoren mogelijk een rol spelen. Gezien de onverwachte impact op de professionele ontwikkeling van leerkrachten, wordt aanbevolen om vervolgonderzoek te richten op de onderliggende mechanismen van AAE en de mogelijke educatieve meerwaarde voor leerkrachten.

Algemene discussie