Reineke van Tol

Wilding Pedagogies

Hedendaagse sociaal-ecologische crises, waaronder klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en grootschalige ecologische degradatie, wijzen steeds nadrukkelijker op het falen van dominante manieren van kennen, zijn en samenleven die mensen positioneren als gescheiden van en superieur aan de meer-dan-menselijke wereld. Deze crises zijn geen op zichzelf staande milieuproblemen, maar maken diepgaande verstoringen zichtbaar in de relaties die het floreren van zowel mensen als andere levensvormen mogelijk maken.

Als belangrijke maatschappelijke institutie waarin dominante aannames, waarden en manieren van relateren worden gereproduceerd en gelegitimeerd, is onderwijs nauw verweven met zowel het voortbestaan van deze crises als pogingen om erop te reageren. Vragen over hoe mensen leren zich tot de wereld te verhouden worden daarmee centrale onderwijskundige vraagstukken. Hoewel dergelijke vragen gedurende de gehele levensloop relevant zijn, vormt het hoger onderwijs een bijzonder betekenisvolle context om deze te onderzoeken. Jongvolwassenheid wordt algemeen beschouwd als een vormende levensfase waarin identiteiten, waarden, wereldbeelden en toekomstoriëntaties actief worden ontwikkeld, terwijl jongvolwassenen tegelijkertijd steeds vaker worden geconfronteerd met ecologische onzekerheid, milieudegradatie en zorgen over de toekomst als onderdeel van hun onderwijs. Het hoger onderwijs wordt daarmee een belangrijke ruimte waarin studenten kunnen onderzoeken wat het betekent om te leven, leren en worden binnen een veranderende meer-dan-menselijke wereld. Tegen deze achtergrond onderzoekt dit proefschrift het potentieel van wilde pedagogiek als een educatieve respons op de samenkomende sociaal-ecologische crises van onze tijd.

Het centrale doel van dit proefschrift was te onderzoeken op welke manieren, indien aanwezig, wilde pedagogiek in het hoger onderwijs zogenoemd ‘relationeel worden’ (relational becoming) met de wereld onder studenten kan bevorderen in tijden van sociaal-ecologische crises. Vier onderzoeksvragen stonden daarbij centraal: (1) Hoe kan wilde pedagogiek worden geconceptualiseerd binnen een meer-dan-menselijke relationele ontologie? (2) Hoe kan wilde pedagogiek vorm krijgen als meer-dan-menselijke ecologieën van leren binnen het hoger onderwijs? (3) Op welke manieren, indien aanwezig, ontstaan processen van relationeel worden onder studenten die deelnemen aan leeromgevingen geïnspireerd door wilde pedagogiek? en (4) Hoe kan kwalitatief onderzoek worden heringericht zodat het aansluit bij relationele en meer-dan-menselijke opvattingen van leren en worden?

Hoofdstuk 1 introduceert de theoretische en maatschappelijke context van het proefschrift. Vanuit inheemse en posthumanistische, feministische literatuur wordt betoogd dat hedendaagse sociaal-ecologische crises kunnen worden begrepen als symptomen van dominante manieren van kennen en zijn die mensen positioneren als gescheiden van en superieur aan de meer-dan-menselijke wereld. Als alternatief ontwikkelt het hoofdstuk een relationeel perspectief op leren en worden, waarbij de concepten meer-dan-menselijke leerecologieën en ‘relationeel worden’ worden geïntroduceerd als centrale lenzen waarmee onderwijsprocessen in het gehele proefschrift worden onderzocht.

Voortbouwend op het concept van (her)verwildering introduceert het hoofdstuk wilde pedagogiek als een relationele onderwijsbenadering die gericht is op het cultiveren van wederkerige, aandachtige en participatieve vormen van leren met de wereld. Ten slotte positioneert het hoofdstuk diepe zorg voor de aarde als een belangrijke toekomstgericht streven van dergelijke leerprocessen en presenteert het de onderzoeksdoelen, onderzoeksvragen en de opbouw van het proefschrift.

Hoofdstuk 2 ontwikkelt de onto-epistemologische en methodologische achtergrond van het proefschrift. Voortbouwend op posthumanistische feministische en relationele perspectieven benadert het hoofdstuk onderzoek als een relationeel proces dat ontstaat door voortdurende betrokkenheid binnen meer-dan-menselijke werelden. Deze benadering bevraagt conventionele aannames die kennis loskoppelen van de contexten en relaties waaruit zij voortkomt, en benadrukt in plaats daarvan context, belichaming en relationele participatie. Het hoofdstuk onderzoekt ook wat relationele aannames betekenen voor de positie van de onderzoeker.

Deze uitgangspunten worden vertaald naar een kwalitatieve onderzoeksbenadering die aandacht heeft voor de relationele en meer-dan-menselijke dimensies van ervaring. Het hoofdstuk introduceert de collectieve casestudie waarmee praktijken van wilde pedagogiek in het hoger onderwijs worden onderzocht en bespreekt de rol van participatieve immersie, reflectieve vragenlijsten en wandelinterviews in het verkennen van ervaringen van studenten.

Ter beantwoording van de eerste onderzoeksvraag onderzoekt hoofdstuk 3 hoe wilde pedagogiek kan worden begrepen binnen een meer-dan-menselijke relationele ontologie. Door in gesprek te gaan met literatuur over duurzaamheidsonderwijs, milieueducatie, buitenonderwijs, transformatief leren en posthumanistische benaderingen van onderwijs, identificeert het hoofdstuk de opkomst van wat wordt beschreven als een ‘wilde wending’ (wild turn) binnen duurzaamheidsonderwijs. Deze ontwikkeling weerspiegelt toenemende pogingen om voorbij onderwijsbenaderingen te gaan waarin mensen worden gepositioneerd als losstaande observatoren van de wereld, richting vormen van leren die mensen erkennen als deelnemers binnen meer-dan-menselijke relaties.

Binnen deze bredere ontwikkeling conceptualiseert het hoofdstuk wilde pedagogiek als een meer-dan-menselijke ecologie van leren. Leren wordt daarbij niet primair opgevat als een proces dat zich afspeelt binnen individuen, maar als een relationele praktijk die ontstaat tussen plaatsen, mensen en meer-dan-menselijke entiteiten. Het hoofdstuk betoogt verder dat wilde pedagogiek wordt gekenmerkt door een uitgesproken openheid voor onzekerheid en spontaniteit, terwijl zij tegelijkertijd een ontwrichtende dimensie bevat die aannames over menselijke uitzonderingsposities, controle, voorspelbaarheid en productiviteit ter discussie stelt. Daarmee legt het hoofdstuk de conceptuele basis voor de rest van het proefschrift.

Ter beantwoording van de tweede onderzoeksvraag onderzoekt hoofdstuk 4 hoe wilde pedagogiek vorm kan krijgen als meer-dan-menselijke ecologie van leren binnen het hoger onderwijs. Voortbouwend op de conceptuele fundamenten uit hoofdstuk 3 en empirische inzichten uit de casestudies verkent het hoofdstuk hoe relationele uitgangspunten kunnen worden vertaald naar onderwijspraktijken. In plaats van een vast pedagogisch model voor te stellen, richt het hoofdstuk zich op het identificeren van voorwaarden waaronder ‘relationeel worden met de wereld’ kan worden ondersteund.

Deze verkenning resulteerde in vier onderling verbonden domeinen van wilde pedagogische praktijk: (1) wilde en zorgzame leeromgevingen, (2) leren vanuit nieuwsgierigheid en verwondering, (3) relationeel leren met de wereld en (4) disruptief leren voor de wereld. Samen beschrijven deze domeinen manieren waarop onderwijspraktijken aandachtigheid, openheid, spontaniteit en zorg binnen meer-dan-menselijke werelden kunnen cultiveren. In plaats van afzonderlijke pedagogische strategieën te vormen, overlappen en versterken zij elkaar en creëren zij omstandigheden waarin studenten zichzelf en de wereld op nieuwe manieren kunnen ontmoeten.

Daarnaast benadrukt het hoofdstuk het belang van diepe verwondering als een bijzonder krachtige factor binnen deze leerprocessen. Ervaringen van diepe verwondering hebben het vermogen om vanzelfsprekende aannames te doorbreken, openheid voor onzekerheid uit te nodigen en ruimte te creëren voor nieuwe manieren van waarnemen en relateren. In deze zin functioneert diepe verwondering als een performatieve kracht die processen van relationeel worden ondersteunt. Door deze vier domeinen en de rol van diepe verwondering te articuleren, biedt het hoofdstuk een praktisch en conceptueel kader voor de vormgeving van wilde pedagogiek in het hoger onderwijs.

Hoofdstuk 5 behandelt de derde onderzoeksvraag door te onderzoeken op welke manieren processen van relationeel worden ontstaan onder studenten die leren in leeromgevingen geïnspireerd door wilde pedagogiek. Op basis van ervaringen van deelnemers binnen de drie casestudies ontwikkelt het hoofdstuk ‘relationeel worden’ als een conceptueel kader om te begrijpen hoe onderwijs kan bijdragen aan verschuivingen in de manier waarop studenten de meer-dan-menselijke wereld waarnemen, zich ertoe verhouden en eraan deelnemen.

De bevindingen suggereren dat ervaringen met wilde pedagogiek processen van relationeel worden kunnen ondersteunen via onderling verbonden bewegingen van relationeel bewustzijn van de meer-dan-menselijke wereld, nieuwe inzichten in mens-wereldrelaties, affectieve verbondenheid met de meer-dan-menselijke wereld, heroverwegingen van doelen en verantwoordelijkheden en meer responsieve vormen van handelen voor de wereld. Deze dimensies verschenen niet als afzonderlijke fasen, maar als dynamisch verweven aspecten van een breder relationeel proces.

Belangrijk is dat relationeel worden niet naar voren kwam als een stabiele getransformeerde toestand of onderwijsuitkomst. De ervaringen van deelnemers wijzen eerder op een voortdurende golvende beweging die aanzwelt en weer afneemt door wisselende betrokkenheid bij menselijke en meer-dan-menselijke werelden. Vanuit dit perspectief wordt transformatie begrepen als een relationeel proces waarin manieren van zijn voortdurend worden hervormd binnen veranderende netwerken van relaties.

Het hoofdstuk identificeert daarnaast diepe zorg voor de aarde als een belangrijke draad die door deze processen heen loopt. Zorg wordt daarbij niet opgevat als een individuele houding of morele verplichting, maar als iets dat ontstaat vanuit geleefde ervaringen van onderlinge afhankelijkheid, kwetsbaarheid en relationele verstrengeling. Diepe zorg voor de aarde verschijnt daarmee als een vorm van zorg van binnenuit, die ontstaat door de manier waarop studenten de relaties die leven mogelijk maken leren opmerken en zich ermee verbinden.

Hoofdstuk 6 behandelt de vierde onderzoeksvraag en onderzoekt hoe kwalitatief onderzoek kan worden herzien zodat het aansluit bij relationele en meer-dan-menselijke opvattingen van leren en worden. Voortbouwend op de onto-epistemologische uitgangspunten uit hoofdstuk 2 en de empirische inzichten uit hoofdstuk 5 verkent het hoofdstuk de methodologische implicaties van het serieus nemen van relationele ontologie. Wanneer leren en worden ontstaan door voortdurende relaties binnen meer-dan-menselijke werelden, rijst de vraag hoe dergelijke processen onderzocht kunnen worden zonder aannames van scheiding, dominantie en methodologische controle te reproduceren.

Als antwoord hierop ontwikkelt het hoofdstuk het concept van ‘methodologische verwildering’ (methodological wilding) als een ethico-onto-epistemologische heroriëntatie van kwalitatief onderzoek. Methodologische verwildering richt zich op het cultiveren van grotere openheid, aandachtigheid en responsiviteit ten opzichte van de gesitueerde, belichaamde, affectieve en meer-dan-menselijke voorwaarden waaruit ervaring en betekenis ontstaan. Op basis van wandelinterviews onderzoekt het hoofdstuk hoe praktijken zoals beweging, zintuiglijke afstemming, belichaamde aandacht en openheid voor spontaniteit mogelijkheden creëren om directer betrokken te raken bij de relationele verstrengelingen die leren en worden vormgeven.

Naast methodologische innovatie gaat het hoofdstuk in op bredere vragen rondom kennis, betekenisgeving, participatie en representatie binnen relationeel onderzoek. Onderzoek wordt daarbij begrepen als een gesitueerde praktijk van deelnemen aan en betekenis geven met een wereld die zich voortdurend ontvouwt door relaties. Tegelijkertijd reflecteert het hoofdstuk kritisch op spanningen en beperkingen die een dergelijke benadering met zich meebrengt, waaronder vragen rond asymmetrie en onontkoombare onvolledigheid. Methodologische verwildering wordt uiteindelijk gepresenteerd als een voortdurende praktijk van aandachtig en verantwoordelijk blijven binnen de relationele werelden waarvan onderzoek zelf deel uitmaakt.

Hoofdstuk 7 brengt de conceptuele, pedagogische, empirische en methodologische draden van het proefschrift samen. Aan de hand van de concepten ‘weven’ (weaving) en ‘toekomstmaken’ (futuring) overstijgt het hoofdstuk de afzonderlijke onderzoeksvragen en reflecteert het op de bredere betekenis van wilde pedagogiek in tijden van sociaal-ecologische crises. Toekomsten worden daarbij niet benaderd als vooraf vaststaande bestemmingen die op ons wachten, maar als iets dat voortdurend ontstaat door huidige relaties, praktijken en processen van betekenisgeving.

Voortbouwend op de bevindingen uit de voorgaande hoofdstukken onderzoekt het hoofdstuk hoe wilde pedagogiek, ‘relationeel worden’, diepe verwondering, diepe zorg voor de aarde, constructieve hoop en methodologische verwildering kunnen worden begrepen als belangrijke draden in het voortdurende weven van een leefbare toekomst voor zowel de menselijke als de meer-dan-menselijke wereld. Relationeel worden wordt opnieuw beschouwd als een voortdurende en golvende beweging waarin mensen hun plaats binnen meer-dan-menselijke werelden blijven herzien. Diepe verwondering wordt besproken als een performatieve kracht die vanzelfsprekende aannames kan ontregelen en nieuwe mogelijkheden voor relateren kan openen. Diepe zorg voor de aarde verschijnt als een emergente kwaliteit van dergelijke processen, terwijl constructieve hoop wordt benaderd als een manier om betrokken te blijven bij onzekere toekomsten.

Het hoofdstuk reflecteert daarnaast op de methodologische implicaties van onderzoek binnen relationele ontologieën. Door terug te keren naar vragen over kennis, betekenisgeving, participatie en context wordt betoogd dat relationeel onderzoek voortdurende aandacht vereist voor de voorwaarden waaronder betekenissen ontstaan. Methodologische verwildering wordt daarom opnieuw opgevat als een praktijk van responsief en verantwoordelijk blijven binnen de relationele werelden die onderzoek probeert te begrijpen.

Gezamenlijk positioneren deze reflecties wilde pedagogiek als een praktijk van ‘toekomstmaken’ (futuring). Door omstandigheden te creëren waarin studenten aandachtiger, ontvankelijker, responsiever en meer verbonden kunnen worden met meer-dan-menselijke werelden, draagt wilde pedagogiek bij aan alternatieve manieren van waarnemen, relateren, zorgen en participeren. Hoewel dergelijke processen altijd onvolledig, gesitueerd en afhankelijk blijven, kunnen zij vormen van relationeel worden en diepe zorg voor de aarde voeden die hoopvolle en responsieve betrokkenheid bij onzekere toekomsten ondersteunen.

Lees verder
Publicatiedatum 28 oktober 2026
Universiteit Wageningen University
Auteur Reineke van Tol
ISBN nummer 978-94-6534-632-8
DOI nummer 10.18174/681849

Bekijk ook deze projecten

Caspar Van Der Made

Caspar Van Der Made

Wageningen University Lees meer
Stefanie De Groot

Stefanie De Groot

Wageningen University Lees meer
Alan Moran

Alan Moran

Wageningen University Lees meer