Maarten van der Ven

Together is more - intraprofessional working and learning within the complexity of care for older adults

De maatschappij verandert door dubbele vergrijzing. Het aantal ouderen toe en ouderen leven ook langer. Deze groep wordt gekenmerkt door toenemende multimorbiditeit: het gelijktijdig voorkomen van meerdere chronische aandoeningen. Ons zorgsysteem heeft hierop gereageerd met vergaande specialisatie, waarbij voor iedere aandoening specifieke zorgprofessionals beschikbaar zijn. Dit leidt ertoe dat bij één oudere patiënt een veelvoud aan zorgprofessionals betrokken kunnen zijn. Goede samenwerking tussen de betrokken professionals is essentieel om tot gecoördineerde en geïntegreerde zorg te komen. Uit onderzoek blijkt dat onvoldoende samenwerking leidt tot een verhoogd risico op negatieve uitkomsten voor zowel patiënt als zorgprofessional. Daarom is het bevorderen van effectieve samenwerking al geruime tijd een belangrijk onderzoeksgebied.

In de literatuur wordt onderscheid gemaakt tussen:
- Interprofessioneel samenwerken(IPS): zorgprofessionals van verschillende disciplines, zoals verpleegkundigen met artsen en paramedici, werken samen binnen één persoonsgericht behandelplan.
- Intraprofessioneel samenwerken(IntraPS): zorgprofessionals binnen één discipline met verschillende specialisaties, zoals geriaters met huisartsen en chirurgen, werken samen binnen één persoonsgericht behandelplan.

Eerdere onderzoeken laten zien dat het leren van IPS en IntraPS niet vanzelf gaat. Er wordt daarom opgeroepen om hier al tijdens de opleiding expliciet aandacht aan te besteden. Hoewel de literatuur over leren IPS de afgelopen jaren sterk is gegroeid, blijft de kennis over leren IntraPS echter beperkt.

De praktijk toont dat er verschillen zijn tussen IPS en IntraPS. In intraprofessionele teams zijn rollen en taakverdelingen vaak implicieter, en is regievoering vaker onderwerp van discussie dan in interprofessionele teams. Dit roept de vraag op in hoeverre inzichten uit interprofessioneel leren samenwerken toepasbaar zijn op intraprofessionele contexten. Daarom richt dit proefschrift zich specifiek op intraprofessioneel leren samenwerken.

In hoofdstuk 1 introduceren we het centrale thema van dit proefschrift en beschrijven we relevante inzichten uit literatuur ten aanzien van intraprofessioneel leren samenwerken.

Leren IntraPS vindt veelal plaats tijdens werkplekleren. Werkplekleren is leren door deel te nemen aan de dagelijkse praktijk. Werkplekleren wordt gekenmerkt door een sterke contextafhankelijkheid, waarbij leeruitkomsten en leermechanismen worden beïnvloed door de omgeving waarin geleerd wordt. Dit benadrukt dat context-specifieke kennis over hoe leren IntraPS op de werkplek plaatsvindt, kan bijdragen aan het ontwikkelen van effectieve werkprocessen die leren IntraPS faciliteren.

Tijdens het werkplekleren vindt leren IntraPS plaats tijdens interacties tussen arts in opleiding tot specialist (AIOS) en supervisor en/of tussen AIOS van verschillende specialismes.
- Leren tijdens interacties tussen AIOS en supervisor. Dit wordt ook wel gesuperviseerd werkplekleren genoemd en kan bijv. gebeuren door gesuperviseerde deelname aan de praktijk, wederzijdse observaties of gesprekken tijdens deelname aan de praktijk.
- Leren tijdens directe interacties tussen AIOS. Hierin wordt beschreven dat AIOS zich aan de grenzen van klinische praktijken bevinden en dat interacties rondom die grens een sterk leerpotentiaal hebben. Dit wordt beschreven in de theory van ‘Boundary Crossing’ (grensoverstijging) die vier verschillende leermechanismen onderscheidt:
• Identificatie: inzicht krijgen in de rollen, taken en verantwoordelijkheden van de collega aan de andere kant van de grens
• Coördinatie: Inzicht krijgen in de processen die de grens overstijgen.
• Reflectie: Het andere perspectief kunnen innemen en evalueren hoe beide kanten elkaar beïnvloeden.
• Transformatie: gezamenlijk een nieuwe praktijk creëeren
Deze leermechanismen kunnen behulpzaam zijn in het verkennen, ontwerpen en evalueren van leerkansen en opbrengsten tijdens deze interacties tussen artsen met verschillende specialismes.

In eerdere onderzoeken zijn kansen voor leren IntraPS geïdentificeerd, zijn competenties geformuleerd en zijn ontwerpprincipes voor IntraPS leeractiviteiten ontwikkeld. Hoe deze kansen, competenties en ontwerpprincipes vertaald kunnen worden naar concrete werkprocessen en leeractiviteiten, is echter nog niet onderzocht. In de studies beschreven in hoofdstuk 2 t/m 5 gingen we daarom op zoek naar manieren om leren IntraPS vorm te geven in de dagelijkse praktijk.

In hoofdstuk 2 en 3 beschrijven we de ontwikkeling, implementatie en evaluatie van de werkplekleermodule Transmuraal Intraprofessioneel Leren Samenwerken (TILS, internationaal SPICE). Deze module richt zich op arts-assistenten uit eerste- en tweedelijns vervolgopleidingen die gezamenlijk stagelopen op de afdeling geriatrie van het Radboudumc.

Hoofdstuk 2 bevat een ontwerp-gericht onderzoek (design based research) waarin, in nauwe samenwerking met onderzoekers, onderwijskundigen en zorgprofessionals uit eerste en tweedelijn, TILS werd ontwikkeld. Dit resulteerde in twee werkplekleeractiviteiten en vier formele leeractiviteiten. Via iteratieve cycli van ontwerp, implementatie en evaluatie werd onderzocht in hoeverre de activiteiten uitvoerbaar waren, welke aanpassingen nodig waren en wat de leeropbrengsten waren.

Hieruit bleek dat voor succesvolle implementatie de leeractiviteiten zo veel mogelijk moeten aansluiten bij bestaande onderwijsmomenten, dat er voldoende aandacht moet zijn voor het patiëntperspectief, dat werkplekleeractiviteiten stevig ingebed moeten zijn in de dagelijkse praktijk en dat betrokkenheid van supervisoren essentieel is. Met name de laatste twee aspecten vragen nog extra aandacht.

In de evaluatie onderzochten we leeropbrengsten en onderliggende leermechanismen, waarbij we boundary crossing gebruikten als theoretische lens. Deelnemende arts-assistenten gaven aan dat zij belangrijke momenten van transmurale samenwerking beter herkenden, dat eerste- en tweedelijns arts-assistenten elkaar beter leerden begrijpen en dat zij hun handelen meer op elkaar wilden afstemmen. Deze leeropbrengsten leken vooral samen te hangen met identificatie, coördinatie en reflectie, terwijl transformatie nog beperkt zichtbaar was.

In hoofdstuk 3 onderzochten we de langere termijn effecten van TILS op het gedrag van AIOS en de klinische praktijk. Hiervoor maakten we gebruik van een innovatieve evaluatiemethode uit het sociale domein: het Effectenplein. In het Effectenplein worden alle belanghebbenden gezamenlijk uitgenodigd om te reflecteren op de effecten van een interventie, waarbij focusgroep interviews worden gecombineerd met tijdlijnanalyse en co-constructie van kennis.

Voor deze studie nodigden we arts-assistenten uit die minimaal een half jaar eerder TILS hadden gevolgd, evenals supervisoren en patiënten die tijdens de stage betrokken waren geweest bij de zorg. Gezamenlijk creëerden de deelnemers een tijdlijn met momenten die zij waardevol vonden voor het leren IntraPS. Hierop stonden de TILS interventies, maar ook dagelijkse gesprekken tussen eerste- en tweedelijns artsen en ook gesprekken met collega’s op hun volgende werkplek.

De belangrijkste opbrengsten konden worden samengevat in drie thema’s: inzicht in het zorgcontinuüm, verbeterd wederzijds begrip en een ‘olievlek-effect’ van IntraPS leren. Het inzicht in het zorgcontinuüm leidde ertoe dat arts-assistenten vaker actiever overdroegen tussen eerste en tweede lijn. Het verbeterde wederzijdse begrip leidde tot de intentie om het werk beter op elkaar af te stemmen.

Het ‘olievlek-effect’ hield in dat arts-assistenten op nieuwe werkplekken bleven reflecteren op samenwerking en nieuwe gesprekken gericht op leren IntraPS aangingen met collega’s. Tegelijkertijd gaven deelnemers aan dat de nieuwe werkplek context niet altijd faciliterend was om deze inzichten toe te passen, wat nieuwe uitdagingen met zich meebracht.

In hoofdstuk 4 richtten we ons op de het leren IntraPS binnen gesuperviseerd werkplekleren. Eerdere studies lieten zien dat arts-assistenten kansen zien om leren IntraPS te integreren in supervisiegesprekken, terwijl supervisoren twijfelen aan de noodzaak van leren IntraPS of zich onzeker voelen over hoe zij dit kunnen vormgeven.

In een etnografische studie observeerden we supervisiegesprekken en onderzochten we in hoeverre en op welke manier leren IntraPS daarin voorkwam. Ook bekeken we welke aspecten dit leren belemmerden of bevorderden. Na iedere observatie werden de betrokken AIOS en supervisor los van elkaar geïnterviewd. Daarin verkenden we hoe ze dit supervisiemoment hadden ervaren, of zij leren IntraPS hadden ervaren in dit moment en wat leeropbrengsten waren. Na afloop van de observaties en interviews, werden de resultaat voorgelegd aan focusgroepen met AIOS en supervisoren.

We vonden dat in allerdaagse gesprekken tussen AIOS en supervisor frequent kansen waren voor leren IntraPS, zoals wanneer er een taak voor een ander specialisme werd geformuleerd, wanneer er gereflecteerd werd op hun eigen rol in het zorgnetwerk van de patiënt of wanneer er (impliciet) een oordeel werd geuit over een ander specialisme.

Deze leerkansen werden niet altijd benut. Dit leek samen te hangen met verschillende dynamieken tussen AIOS en supervisor, namelijk ervaren tijdsdruk, een monitoringsfocus, een mismatch tussen feedbackintentie en interpretatie, en een dilemma tussen toevertrouwen en leren.

De ervaren tijdsdruk maakten dat AIOS andere aspecten in de supervisie prioriteerden boven leren IntraPS. Echter bij het vergelijken van gesprekken waarin IntraPS leerkansen wel of niet werd benut, werd geen verschil in duur gezien.

In de gesprekken tussen AIOS en supervisor lag de focus op het monitoren van de medisch technische inhoud van het patiëntencontact. Medisch technisch leren werd geprioriteerd boven leren IntraPS. Feedback gericht op leren IntraPS, werd soms foutief geïnterpreteerd als feedback gericht op medisch technisch handelen of communicatie tussen arts en patiënt. Hierdoor gingen uitkomsten gericht op IntraPS soms verloren.

In het thema dilemma tussen toevertrouwen en leren werd gezien dat er binnen het opleidingscontinuum geen optimaal moment wordt ervaren voor leren IntraPS. Supervisoren gaven aan dat jongerejaars AIOS nog te druk zijn met de medisch inhoud voor leren IntraPS. Aan de andere kant gaven ouderejaars arts-assistenten aan dat ze samenwerken een basisvaardigheid vonden die ze al moesten beheersen en waar ze hun supervisor niet mee willen ‘lastigvallen’.

Hoofdstuk 5 beschrijft een etnografisch onderzoek naar leren IntraPS op de spoedeisende hulp. In de acute zorg is effectief samenwerken van belang om in korte tijd tot een passend behandelplan te komen. Bij multimorbide ouderen met complexe zorgvragen, is in de acute zorg vaak gelijktijdig de expertise nodig van meerdere medisch specialisten. Oudere patiënten die komen met een heupfractuur zijn hiervan een voorbeeld. De spoedeisende hulp als werkplek biedt echter uitdagingen voor samenwerking, waaronder het feit dat teams samenstellingen voor iedere patiënt totaal anders kunnen zijn en dat een team eigenlijk bijna nooit meer in exact dezelfde samenstelling opnieuw samenkomt.

We observeerden interacties tussen AIOS en supervisoren in de acute zorg voor heupfractuur patiënten. Ook keken we naar hoe er geleerd wordt tijdens deze interacties. Deze observaties werden gevolgd door veldinterviews met geobserveerde AIOS en supervisoren. Na de observaties en veldinterviews werden overkoepelende thema’s en opvallende observaties besproken in focusgroepen met AIOS en supervisoren.

Hierin zagen we hoe de complexe spoedeisende hulp context het samenwerken en samen leren beïnvloedde. Er loopt een veelvoud aan zorgprofessionals rond die elkaar niet kent en elkaar vaak niet konden vinden. Er werd onder hoge druk gewerkt voor meerdere patiënten tegelijkertijd, die vaak ook complexe problematiek hadden. Vaak ontbrak regievoering, waardoor taken dubbel of niet uitgevoerd werden. Ook viel een silo mentaliteit op waarbij AIOS gericht waren op het efficiënt uitvoeren van de taken passend bij hun eigen specialisme. Bovendien observeerden we een hiërarchische feedback cultuur, waarin feedback vooral binnen specialismes van supervisor naar AIOS naar coassistent werd gegeven.

Supervisoren waren vaak slechts op afstand betrokken en vaak niet bewust van hoe interacties tussen AIOS daadwerkelijk verliepen. Initieel werden door deelnemers vooral logistieke oplossingen aangedragen, maar een systeemaanpak lijkt aangewezen waarbij oog is voor de combinatie aan contextfactoren binnen de IntraPS op de spoedeisende hulp.

Hoofdstuk 6 is de algemene discussie van dit proefschrift waarin we kritisch reflecteren op onze bevindingen, deze in relatie tot de literatuur plaatsen en eventuele implicaties voor verder onderzoek en de praktijk formuleren.

Onze resultaten laten zien dat samenwerking niet vanzelf ontstaat, maar sterk wordt beïnvloed door de organisatie van de zorg en de manier waarop professionals werken en leren. In de zorg voor oudere patiënten blijkt samenwerking vaak gefragmenteerd, doordat artsen primair handelen vanuit hun eigen specialisme. Deze fragmentatie is geen individueel falen, maar een logisch gevolg van hoe zorg en werk georganiseerd zijn.

Dit heeft ook consequenties voor het leren: samenwerking krijgt weinig expliciete aandacht en wordt grotendeels impliciet aangeleerd. Omdat de huidige werkwijze gekenmerkt wordt door beperkte integratie en coördinatie tussen specialismen, kan niet verwacht worden dat arts assistenten vanzelf leren IntraPS.

Tegelijkertijd lijkt een focus op formeel leren op zichzelf onvoldoende. Hoewel formele leeractiviteiten het bewustzijn en inzicht in het belang van intraprofessioneel samenwerken vergroten, blijkt het in de praktijk moeilijk om deze inzichten toe te passen binnen een organisatie die samenwerking en gezamenlijk leren structureel belemmert.

IntraPS in de zorgpraktijk vraagt om een bredere benadering. Door dagelijkse interacties expliciet te benaderen als momenten van boundary crossing, door samenwerking te begrijpen als een proces binnen een complex adaptief systeem, en door meer ruimte te creëren voor leren, bijvoorbeeld door naast de inhoud van de zorg ook te kijken naar het proces en de rol van de supervisor te herdefiniëren als ‘gids’ in het zorglandschap, kan worden bijgedragen aan meer gecoördineerde en geïntegreerde zorg voor multimorbide ouderen.

Lees verder
Publicatiedatum 19 januari 2027
Universiteit Radboud Universiteit
Auteur Maarten van der Ven
ISBN nummer 9789465153278
DOI nummer 10.54195/9789465153278

Bekijk ook deze projecten

Catherine Akwi Mbakwa

Catherine Akwi Mbakwa

Radboud Universiteit Lees meer
Wu Wei

Wu Wei

Radboud Universiteit Lees meer
Sana Amir

Sana Amir

Radboud Universiteit Lees meer