Kira Scheerman

Een groot deel van de ziekenhuisopnamen betreft ouderen en dit zal verder toenemen. Een ziekenhuisopname is een ingrijpende gebeurtenis voor ouderen. Oudere patiënten zijn kwetsbaar. Dat maakt hen vatbaar voor negatieve gezondheidsuitkomsten na ziekenhuisopname, zoals het verlies van functionaliteit. Als reactie daarop zijn er uitgebreide programma’s ontwikkeld voor “senior-vriendelijke ziekenhuizen” met als doel om de ziekenhuiszorg te verbeteren. Het is echter nog onduidelijk hoe effectief deze programma’s zijn. Sarcopenie of een slechte spierstatus, in dit proefschrift gedefinieerd als lage spierkracht en spiermassa, komt veel voor bij oudere patiënten en is geassocieerd met negatieve gezondheidsuitkomsten, zoals heropnames. Het is onbekend of spierkracht en spiermassa verder verslechteren tijdens en na een ziekenhuisopname. Fysieke inactiviteit is een belangrijke determinant van sarcopenie. Routines van dagelijkse activiteiten en de mate van fysieke activiteit worden verstoord tijdens een ziekenhuisopname. Hierdoor zijn oudere patiënten inactief en brengen ongeveer 80% van de dag door in bed. Fysieke activiteit wordt niet routinematig gepromoot door zorgverleners en is uitdagend omdat het kennis, en houdings- en gedragsveranderingen vereist van zowel patiënten als zorgverleners. Het doel van dit proefschrift was om te evalueren hoe de zorg voor oudere patiënten kan worden verbeterd door te focussen op: 1) “senior-vriendelijke ziekenhuis” programma’s en hun elementen en de effectiviteit in het verbeteren van zorg; 2) associaties tussen slechte spierstatus en hogere risico’s op negatieve gezondheidsuitkomsten; 3) aspecten gerelateerd aan het promoten van fysieke activiteit bij ouderen tijdens een ziekenhuisopname.

Hoofdstuk 2 geeft een overzicht van tien “senior-vriendelijke ziekenhuis” programma’s welke zijn geïntroduceerd in verschillende landen tussen 1990-2017. Deze programma’s zijn gedefinieerd als een ziekenhuisbrede aanpak, d.w.z. toepasbaar op alle zorgafdelingen; multi-level, d.w.z. van invloed op verschillende niveaus in de organisatie; en meerdere elementen omvattend. Gemeenschappelijke elementen van “senior-vriendelijke ziekenhuis” programma’s zijn: ‘organisatorische ondersteuning’, ‘sociaal klimaat en diensten’, ‘zorgprocessen’ en ‘fysieke omgeving’. Elementen van “senior-vriendelijke ziekenhuis” programma’s, zoals een uitgebreide geriatrische beoordeling, interdisciplinaire zorg en klinische standaarden voor veelvoorkomende geriatrische aandoeningen, kunnen de zorg voor oudere patiënten verbeteren. Er is echter nog weinig gepubliceerd over het effect van dergelijke programma’s op kwaliteit van zorg en patiënttevredenheid.

Slechte spierstatus bij oudere patiënten is geassocieerd met negatieve gezondheidsuitkomsten. In een observationele, prospectieve, longitudinale cohortstudie bij oudere patiënten van 70 jaar en ouder (EMPOWER-cohort) kwamen waarschijnlijke sarcopenie en sarcopenie volgens de EWGSOP-II definitie veel voor, welke een lange termijn mortaliteit voorspelden tijdens een follow-up van 3,4-4,1 jaar (hoofdstuk 3). Lage spierkracht en spiermassa bij oudere patiënten bij de opname zijn geassocieerd met een hoger cumulatief aantal geriatrische aandoeningen, zoals delirium, vallen, ondervoeding en fysieke beperkingen (hoofdstuk 4). Onze systematische review en meta-analyse lieten zien dat spierkracht en spiermassa significant afnamen bij electief opgenomen ouderen tijdens ziekenhuisopname, maar niet bij acuut opgenomen ouderen (hoofdstuk 5). Ook in de EMPOWER-studie werd geen negatieve invloed op spierkracht en spiermassa waargenomen tijdens ziekenhuisopname in een cohort van voornamelijk acuut opgenomen ouderen (hoofdstuk 4).

Onze systematische review liet zien dat er nog geen eenduidig bewijs is voor het effect op lagere risico’s op negatieve gezondheidsuitkomsten van fysieke interventies tijdens ziekenhuisopname, zoals bijvoorbeeld beweegprogramma’s (hoofdstuk 6). Gezien de nadelige effecten van fysieke inactiviteit bij oudere patiënten tijdens de ziekenhuisopname, blijft het echter belangrijk om aandacht te besteden aan het verhogen van de algemene niveaus van fysieke activiteit tijdens de ziekenhuisopname. In dit proefschrift kwamen belangrijke aspecten om fysieke activiteit tijdens de ziekenhuisopname te promoten naar voren: 1) er is een multidisciplinaire benadering nodig met een duidelijke beschrijving van rollen en verantwoordelijkheden voor verpleegkundigen, artsen, fysiotherapeuten, patiënten en verzorgers en 2) barrières en stimulerende factoren die het promoten van fysieke activiteit beïnvloeden, moeten worden erkend en ziekenhuispersoneel en patiënten moeten hierin worden gefaciliteerd (hoofdstuk 7 en 8). In een sequentiële verklarende studie met gecombineerde onderzoeksmethoden gaven verpleegkundigen aan het meest beïnvloed te worden door een lage motivatie van patiënten, prioriteitsverschuivingen als gevolg van een hoge werkdruk en de rol van artsen (hoofdstuk 7). In een studie met gecombineerde onderzoeksmethoden bij oudere patiënten van 70 jaar en ouder (hoofdstuk 8) kwam naar voren dat het focussen op fysieke barrières en motiverende factoren voor oudere patiënten kan helpen om fysieke activiteit tijdens ziekenhuisopname te verhogen. Daarnaast kwam naar voren dat de aanmoediging door zorgverleners zich ook moet richten op de fysiek onafhankelijke patiënten.

Het hoge gebruik van ziekenhuiszorg door ouderen en de hogere risico’s op negatieve gezondheidsuitkomsten benadrukken de noodzaak voor “senior-vriendelijke” ziekenhuiszorg. In het algemeen is meer bewustzijn nodig bij ziekenhuismanagement, zorgverleners en patiënten van de behoeften van oudere patiënten en van de negatieve effecten van sarcopenie en fysieke inactiviteit. Daarbij moet in de algemene benadering de norm veranderen van ‘liggen in het ziekenhuis’ naar het routinematig promoten van fysieke activiteit, zodat ouderen regelmatig fysiek actief zijn tijdens de ziekenhuisopname. Oudere patiënten zijn een heterogene groep patiënten met onder andere verschillende opnamediagnoses, aandoeningen en mogelijkheden op het gebied van fysieke activiteit. Hierdoor is het ‘one size fits all’-principe mogelijk niet voldoende en is een meer op maat gemaakte aanpak nodig om de zorg te verbeteren voor deze patiëntenpopulatie. Daarnaast is de ziekenhuisopname onderdeel van een zorgtraject en relatief kort. Dit onderstreept de noodzaak om patiënten met een risico op negatieve gezondheidsuitkomsten te identificeren, gevolgd door op maat gemaakte interventies die uitgevoerd worden in samenwerking met andere gezondheidsdiensten.

Kortom, het verbeteren van de zorg voor oudere patiënten vereist een integrale aanpak. Naast een algemene aanpak om de bewustwording en het promoten van de fysieke activiteit binnen het ziekenhuis te vergroten, is het van belang om bij de implementatie van “senior-vriendelijke” zorg meer aandacht te besteden aan een meer op maat gemaakte aanpak. Dit vergt inspanning om de juiste patiënten voor de juiste interventies op het juiste moment te identificeren.