Cathrien Hoijinck

Revisiting the Cordoban Calendar

Dit proefschrift biedt een kritische herziening van verschillende aspecten van wat tegenwoordig bekendstaat als de Cordoban Calendar, namelijk het handschriftencorpus, de overlevering, de liturgische inhoud en de religieuze identiteit van de auteur. Als Arabische almanak die waarschijnlijk in de tiende eeuw in Córdoba werd samengesteld, is de Cordoban Calendar van aanzienlijk belang voor onderzoekers die een beter inzicht willen krijgen in de realiteit van al-Andalus in deze periode. Dankzij de twee handschriften die door Reinhart Dozy in 1873 en Charles Pellat in 1961 werden uitgegeven, zijn veel onderzoekers die zich met al-Andalus bezighouden bekend met de Cordoban Calendar, of hebben zij op zijn minst een algemeen beeld van de inhoud ervan. Bijgevolg zijn vrijwel alle tot dusver getrokken conclusies over de Cordoban Calendar gebaseerd op deze twee handschriften. In de afgelopen decennia zijn echter aanvullende handschriften aan het licht gekomen, hoewel deze nog niet algemeen bekend zijn onder onderzoekers. Deze handschriften komen in aanzienlijke mate overeen met de tekst die in de twee uitgegeven handschriften is overgeleverd, hetzij in de vorm van Latijnse vertalingen (6), hetzij als Arabische kopieën (4). Daarnaast heb ik zeven verdere handschriften geïdentificeerd die versies van de Cordoban Calendar bevatten en deze in de analyse betrokken. De tekst is derhalve niet, zoals doorgaans wordt aangenomen, in twee handschriften overgeleverd, maar in negentien.

Corpus – De negentien handschriften komen in de meeste onderdelen in hoge mate met elkaar overeen, op sommige plaatsen vrijwel woord voor woord. De belangrijkste structuur en bouwstenen van de tekst bestaan uit een uitgebreide inleiding met daarin de titel(s), twee rubrieken en een paragraaf over het christelijke jaar. Iedere maand bevat een proloog en een epiloog, evenals dagelijkse vermeldingen met informatie over weersomstandigheden, de posities van de zon en de maan, de feesten die worden gevierd, de lengte van de dag en landbouwactiviteiten. Daarnaast bevat de tekst verschillende passages die specifiek verband houden met de context van Córdoba. Het is de combinatie van deze bouwstenen die de Cordoban Calendar onderscheidt van andere Arabische almanakken. De grootste mate van variatie is te vinden in de liturgische vermeldingen, dat wil zeggen vermeldingen van religieuze feesten en herdenkingen, evenals van bijbelse en koranische figuren en gebeurtenissen. Op basis van zowel de overeenkomsten als de variaties tussen de handschriften stelt dit onderzoek een taxonomie op waarin het handschriftencorpus in verschillende takken wordt onderverdeeld. Deze taxonomie is niet bedoeld om stemmatische relaties, dat wil zeggen directe afstammingslijnen tussen afzonderlijke kopieën, weer te geven, maar om verbanden in bredere zin inzichtelijk te maken. De taxonomie identificeert tekstversies die de grootste mate van tekstuele overeenkomst vertonen, zodat deze als handschriftentakken kunnen worden besproken.

De nieuw geïdentificeerde handschriften werpen nieuw licht op de context waarin de tekst tot stand kwam en stellen breed aanvaarde aannames over de Cordoban Calendar ter discussie. Zo versterken zij de hypothese dat de tekst waarschijnlijk in 973 en niet in 961 werd opgesteld. Ook wijzen zij er sterk op dat de tekst vanaf het begin onder twee titels bekendstond: de Kitāb al-anwāʾ en de Kitāb tafṣīl al-azmān wa-maṣāliḥ al-abdān. Een hernieuwde bestudering van de Cordoban Calendar op basis van het volledige, nu bekende handschriftencorpus draagt daarmee bij aan een genuanceerder begrip van de omstandigheden waaronder de tekst tot stand kwam.

Overlevering – Een van de belangrijkste conceptuele instrumenten om de Cordoban Calendar vanuit een nieuw perspectief te benaderen is het begrip living literature. Dit concept is bijzonder geschikt voor gevallen waarin geen autograaf bewaard is gebleven, pogingen om een originele tekst te reconstrueren op aanzienlijke obstakels stuiten en meerdere tekstuele varianten circuleren zonder duidelijk naar een Urtext te verwijzen — kenmerken die alle van toepassing zijn op de tekstuele traditie van de Cordoban Calendar. Door de Cordoban Calendar te beschouwen als living literature wordt het mogelijk om alle handschriften in beginsel als even valide getuigen van de tekstuele traditie te behandelen. Vanuit dit perspectief streeft dit onderzoek, dat wordt gekaderd door het concept living literature, er niet naar definitief vast te stellen welk van de negentien handschriften het dichtst bij de oorspronkelijke tekst staat. Wel wordt de mogelijkheid in overweging genomen dat de handschriften die tot tak B1 behoren een oudere tekstversie bewaren waaruit andere kopieën in het corpus zijn voortgekomen, in plaats van dat zij zelf het resultaat zijn van een samenvoeging van andere handschriften uit het corpus, zoals momenteel wordt verondersteld.

Liturgische inhoud – Het ontbreken van een oorspronkelijke handschrift van een tekstuele traditie roept de vraag op hoe een dergelijke bron kan worden gebruikt voor historisch onderzoek. In plaats van te proberen een Urtext te reconstrueren, maakt dit onderzoek onderscheid tussen liturgische categorieën die waarschijnlijker deel uitmaakten van de Cordoban Calendar in zijn oudst reconstrueerbare vorm en categorieën waarvoor dit minder waarschijnlijk is. Allereerst moet worden opgemerkt dat de Cordoban Calendar niet als een op zichzelf staande tekst kan worden beschouwd. Delen ervan zijn gebaseerd op bronnen — almanakken en andere kalenderteksten — die vanuit het Midden-Oosten en Egypte naar al-Andalus werden overgebracht. De Cordoban Calendar staat daarom in nauwe relatie tot andere bronnen, ongeacht of deze ervoor of erna zijn ontstaan. Dit proefschrift heeft de relatie tussen de Cordoban Calendar en de werken van geleerden met uiteenlopende achtergronden verduidelijkt, onder wie Ibn Māsawayh, al-Bīrūnī, al-Umawī, al-Jādirī, Ibn al-Bannāʾ en de anonieme auteur van de Long Calendar. De analyse brengt daarnaast eerder onopgemerkte overeenkomsten aan het licht met teksten als Ibn Bahlūls Kitāb al-dalāʾil, al-Ṭabarī’s Taʾrīkh en een anonieme kalender die wordt bewaard in het handschrift El Escorial 924. Door de Cordoban Calendar binnen deze bredere mediterrane traditie van Arabische almanakken te plaatsen, wordt zichtbaar in welke mate deze traditie bloeide en onder geleerden over politieke en religieuze grenzen heen circuleerde.

Een vergelijking met deze andere Arabische almanakken heeft het mogelijk gemaakt hypotheses te formuleren over de liturgische categorieën die oorspronkelijk deel uitmaakten van de Cordoban Calendar. Op basis van deze vergelijking betoog ik dat de Cordoban Calendar in zijn oudst reconstrueerbare vorm een divers liturgisch repertoire omvatte, waaronder Iberisch-christelijke feesten, Koptische feesten, Joodse en Perzische feesten en vermeldingen van profeten en heilige geschriften. Er zijn ook goede redenen om aan te nemen dat islamitische historische gebeurtenissen vanaf een vroeg stadium van de overlevering tot de Cordoban Calendar behoorden, hoewel dit niet met dezelfde mate van zekerheid kan worden beargumenteerd als voor de andere liturgische categorieën.

De identificatie van de liturgische categorieën die waarschijnlijk al in een vroeg stadium aanwezig waren, vormt de basis voor de interpretatie van de liturgische inhoud van de Cordoban Calendar. De analyse richt zich in het bijzonder op de christelijke praktijk in al-Andalus, gezien de beschikbaarheid van vergelijkbaar christelijk materiaal uit de koninkrijken in het noorden van het Iberisch Schiereiland. De bronnen wijzen op een zekere mate van liturgische uniformiteit op het gehele Schiereiland, ondanks regionale en chronologische verschillen. Tegelijkertijd wijzen verschillende opmerkelijke afwijkingen op lokale kenmerken van Córdoba. De case studies brachten daarnaast een aantal vermeldingen aan het licht die waarschijnlijk geen betrekking hadden op vieringen in Córdoba.

Vermeldingen van de martelaren van Córdoba en aan hen gerelateerde figuren zijn bijzonder interessant vanwege hun controversiële karakter en het feit dat zij slechts in een van de handschriften voorkomen. Deze vermeldingen lijken in een later stadium van de tekstoverlevering te zijn toegevoegd, wat de bewering dat deze personen ooit door een christelijke gemeenschap in Córdoba werden herdacht aanzienlijk verzwakt. Het geval van de martelaren van Córdoba illustreert daarmee hoe moeilijk het is om dit specifieke handschrift te beschouwen als een rechtstreekse weergave van de christelijke praktijk in Córdoba in de tiende eeuw.

Religieuze identiteit – Op basis van filologische argumenten identificeert dit onderzoek de auteur van de Cordoban Calendar als iemand die geworteld was in de islamitische traditie. De narratieve functie van sleutelbegrippen, het gebruik van namen, het perspectief van de auteur als buitenstaander ten opzichte van gemeenschappen zoals Iberische christenen, Joden, Kopten en Perzen, en het doctrinaire perspectief dat besloten ligt in beschrijvingen van bijbelse en koranische gebeurtenissen wijzen op een islamitische blik. Tegelijkertijd bevat de tekst een grote verscheidenheid aan liturgisch en theologisch materiaal, wat wijst op een relatief vreedzame omgang met rituele praktijken die niet tot de religieuze traditie van de auteur zelf behoorden. In plaats van deze tradities tegenover elkaar te plaatsen, construeert de tekst een gedeeld historisch kader waarin verschillende religieuze tradities worden erkend en een plaats krijgen. Het is denkbaar dat de auteur deze ‘verschillende’ tradities niet eenvoudigweg beschouwde als culturele uitingen die buiten zijn eigen traditie stonden, maar eerder als elementen van een gedeelde culturele wereld. Ondanks de subtiele aanwezigheid van de islam als overheersend religieus kader moet de Cordoban Calendar daarom worden begrepen als het getuigenis van een individu wiens identiteit niet uitsluitend door de verbondenheid aan zijn eigen religie werd bepaald, maar die er juist naar streefde de diversiteit van het rijk waarin hij leefde zichtbaar te maken.

De houding van de auteur tegenover deze verschillende tradities is van belang voor een breder begrip van de identiteit in tiende-eeuws al-Andalus, in het bijzonder in de context van personen die aan het hof werkzaam waren, zoals waarschijnlijk ook het geval was met de auteur van de Cordoban Calendar. Van geleerden en overheidsfunctionarissen aan het hof mag met name in deze periode worden verwacht dat zij goed op de hoogte waren van — en vaak ook belangstelling hadden voor — tradities buiten hun eigen traditie, terwijl zij geworteld bleven in een specifieke religieuze traditie, of die nu Joods, christelijk of islamitisch was. De brede belangstelling van kalief al-Ḥakam II voor religie en wetenschappelijke kennis kan de creativiteit en vrijheid van de auteur hebben bevorderd om uiteenlopende tradities op te nemen, ongeacht de vraag of dit vanuit pragmatische overwegingen gebeurde. Het concept cultural hybridity, zoals geformuleerd door Peter Burke, en meer in het bijzonder zijn bespreking van hybride personen en hybride teksten, biedt een bruikbaar kader om deze houding en de mogelijke onderliggende oorzaken ervan te begrijpen.

In dit onderzoek heb ik laten zien hoe een tekstuele traditie met een complexe overleveringsgeschiedenis — in het bijzonder een traditie waarvan geen autograaf bewaard is gebleven — kritischer kan worden benaderd door alle geïdentificeerde tekstversies in de analyse te betrekken en de traditie aan een filologische analyse te onderwerpen. Een dergelijke benadering kan diepgewortelde aannames over zowel de aard van de tekst als de context waarin deze tot stand kwam ter discussie stellen. Zij opent bovendien een nieuw perspectief op de manier waarop dergelijke teksten kunnen worden gebruikt om tot genuanceerdere conclusies te komen over de bredere historische context waarin zij zijn ontstaan. In het geval van de Cordoban Calendar maakt het bewijs voor cultural hybridity dat deze benadering heeft opgeleverd niet alleen ons begrip van deze specifieke tekst complexer, maar ook bredere opvattingen over identiteit. Het wijst erop dat religieuze en culturele grenzen in het tiende-eeuwse al-Andalus meer fluïde en gelaagd konden zijn dan conventionele categorieën toelaten.

Lees verder
Publicatiedatum 1 december 2026
Universiteit Radboud Universiteit
Auteur Cathrien Hoijinck
ISBN nummer 9789465153254
DOI nummer 10.54195/9789465153254

Bekijk ook deze projecten

Chris De Witte

Chris De Witte

Radboud Universiteit Lees meer
Thomas Nijdam

Thomas Nijdam

Radboud Universiteit Lees meer
Bernard Nico Jukema

Bernard Nico Jukema

Radboud Universiteit Lees meer