Bianca Zoletto
Under electric skies
Afrikaanse tropische bossen liggen in regio's met een hoge atmosferische elektrische activiteit, maar de ecologische gevolgen van bliksemverstoring zijn nog slecht begrepen. Dit proefschrift onderzoekt de rol van atmosferische elektrische verschijnselen bij het vormgeven van de bosstructuur, soortensamenstelling en reacties van individuele bomen op verschillende ruimtelijke schalen in de tropische bossen van Centraal-Afrika.
Hoofdstuk 1, de algemene inleiding, geeft een overzicht van de huidige kennis over de ecologie van bliksem en vat samen wat wereldwijd bekend is over de effecten van blikseminslag op bomen. Het belicht de potentiële, maar grotendeels onontgonnen, betekenis van atmosferische elektrische verschijnselen voor bosecosystemen en introduceert het conceptuele kader van dit proefschrift.
Hoofdstuk 2 presenteert een nieuwe methodologische benadering voor het identificeren van blikseminslagen op basis van veldwaarnemingen in het Bwindi Impenetrable National Park, een montaan tropisch bos in Oeganda. Bliksemschade in tropische bossen is traditioneel geïdentificeerd aan de hand van flashover-effecten tussen naburige bomen, terwijl littekens op boomstammen als zeldzaam of afwezig werden beschouwd. Onze waarnemingen laten zien dat dergelijke littekens juist veel voorkomen en diagnostisch waardevol zijn. We stellen criteria voor om bliksemlittekens van andere soorten schade te onderscheiden en laten zien hoe het opnemen van deze littekens de detectie van kleinschalige bliksemverstoring verbetert en direct bewijs levert voor interacties tussen hoge elektrische stromen en houtachtig weefsel.
Hoofdstukken 3 en 4 onderzoeken de kwetsbaarheid voor bliksem op verschillende schalen, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen (i) de kans om door bliksem getroffen te worden en (ii) de ernst van de schade nadat een inslag heeft plaatsgevonden. Omdat de kans op een directe blikseminslag niet rechtstreeks kan worden bepaald, gebruikt dit proefschrift de kans op het vertonen van door bliksem veroorzaakte schade als een benadering van de kans om getroffen te worden.
Met deze benadering onderzoekt Hoofdstuk 3 hoe de verspreiding van bliksemschade varieert over landschappen en tussen bomen. Op landschapsniveau wordt geanalyseerd hoe hoogte en topografie de ruimtelijke verdeling van bliksemschade beïnvloeden. Op opstandsniveau wordt onderzocht hoe kenmerken van individuele bomen, zoals hoogte ten opzichte van naburige bomen, blootstelling van de kroon en soortidentiteit, de kans beïnvloeden dat een boom bliksemschade vertoont. De resultaten laten zien dat bomen op ruggen vaker tekenen van bliksemschade vertonen dan bomen in valleien. Op opstandsniveau hebben bomen die hoger zijn dan hun buren of relatief grotere kronen bezitten een grotere kans om bliksemschade te vertonen, hoewel de sterkte van deze effecten verschilt tussen montane en laaglandbossen en afhankelijk is van de lokale topografische omstandigheden. Ook boomsoorten verschillen in hun kans om bliksemschade te vertonen, onafhankelijk van de grootte van de boom.
Hoofdstuk 4 onderzoekt de factoren die de variatie in de ernst van bliksemschade bepalen nadat een inslag heeft plaatsgevonden. Voortbouwend op de blootstellingspatronen uit Hoofdstuk 3 wordt onderzocht of bomen die aan een hoger bliksemrisico zijn blootgesteld, bijvoorbeeld door hun landschappelijke positie of structurele kenmerken, minder ernstige schade oplopen. Dit zou kunnen wijzen op aanpassing aan bliksem op gemeenschaps- of individueel niveau. Hoewel de ernst van bliksemschade sterk varieerde tussen locaties en landschappen, werd geen bewijs gevonden dat bossen met een hogere blootstelling aan bliksem gemiddeld minder ernstige schade vertonen. In plaats daarvan kwamen de belangrijkste patronen naar voren op kleinere ruimtelijke schalen. Grotere bomen liepen doorgaans minder ernstige schade op dan kleinere bomen, en boomsoorten verschilden in hun gevoeligheid voor bliksemschade: sommige soorten vertoonden consequent meer, andere juist minder schade dan gemiddeld. Deze bevindingen suggereren dat, hoewel er geen aanwijzingen zijn voor aanpassing aan bliksem op gemeenschapsniveau, verschillen tussen individuele bomen en soorten wel van invloed kunnen zijn op de langetermijnontwikkeling van bosstructuur en soortensamenstelling.
In Hoofdstuk 5 verschuift de aandacht naar de vraag of het atmosferische elektrische veld de interne elektrische activiteit van bomen beïnvloedt. Aan de hand van metingen van de elektrische potentiaal van boomstammen laten we zien dat onweersdagen gepaard gaan met een grotere variatie in de spanning binnen bomen. Deze bevinding onthult een tot nu toe onbekende relatie tussen atmosferische elektriciteit en de interne elektrische dynamiek van planten, met mogelijke implicaties voor de plantenfysiologie en de gevoeligheid voor blikseminslag.
De algemene discussie (Hoofdstuk 6) brengt de resultaten van dit proefschrift samen en plaatst deze in de bredere context van de bliksemecologie. Ik bespreek belangrijke vragen die voortkomen uit de waargenomen variatie in bliksemschade, met bijzondere aandacht voor het voorkomen en de kenmerken van bliksemlittekens, en bespreek mogelijke mechanismen die deze patronen kunnen verklaren. Daarnaast evalueer ik het gebruik van zichtbare bliksemschade als maat voor de kans op een blikseminslag in veldonderzoek. Tot slot bespreek ik wat de bevindingen van dit proefschrift, in combinatie met bestaande kennis uit andere tropische bossen, suggereren over de mogelijke invloed van bliksem op de structuur en evolutie van bossen. Hoewel verschillende interessante hypothesen naar voren komen en worden besproken, benadrukt dit hoofdstuk dat empirische gegevens nog steeds beperkt zijn en dat aanvullend onderzoek, met name studies waarin bliksem wordt vergeleken met andere verstoringsprocessen, noodzakelijk is.
Al met al levert dit proefschrift een belangrijke bijdrage aan de bliksemecologie door verbeterde veldmethoden te ontwikkelen voor het detecteren van bliksemschade, de effecten van bliksem op verschillende ruimtelijke schalen in de tropische bossen van Centraal-Afrika te kwantificeren en een nieuw fysiologisch perspectief te introduceren op de elektrische interacties tussen bomen en de atmosfeer.
| Publicatiedatum | 3 september 2026 |
| Universiteit | Wageningen University |
| Auteur | Bianca Zoletto |
| DOI nummer | 10.18174/681962 |