Tanja Manders

Het huidige mobiliteitssysteem staat momenteel onder grote druk door problemen die met name worden veroorzaakt door het intensieve autogebruik. Er is daarom een fundamentele verandering nodig in de manier waarop in de mobiliteitsbehoefte voorzien wordt. Als mogelijke oplossingen leiden innovaties op het gebied van Informatie en Communicatie Technologie (ICT) tot hoge verwachtingen. Geclusterd binnen het concept ‘smart mobility’ brengen deze ICT-gerelateerde mobiliteitsinnovaties veel enthousiasme teweeg in de praktijk wat zich uit in de vorm van allerlei experimenten die worden opgezet.

Ook in Nederland ging het enthousiasme rondom het smart mobility concept gepaard met de opkomst van vele experimenten. Rond 2013 begon de Nederlandse overheid met het actief promoten van smart mobility innovaties en initiatieven. Naast de aandacht vanuit de nationale overheid, begonnen ook andere actoren zich te associëren met het concept en mobiliseerden het voor eigen doeleinden, wat resulteerde in een groot aantal pilots, projecten, en initiatieven. Om dit soort experimenten te faciliteren, en om te bemiddelen tussen verschillende actoren en belangen, werden daarnaast ook intermediaire organisaties opgezet.

Het wetenschappelijke veld Transitie Studies kan inzicht bieden in het beloofde transformatieve potentieel van smart mobility experimenten voor het Nederlandse mobiliteitssysteem. Strategic Niche Management richt zich daarbij specifiek op experimenten en niches als startpunten voor verdere fundamentele verandering, waarbij niches een afgeschermde omgeving bieden aan alternatieven om zich verder te ontwikkelen en uiteindelijk op te schalen om bredere impact te genereren. Een specifieke beweging binnen Transitie Studies richt zich daarnaast op de rol van intermediaire organisaties als cruciale actoren in het ondersteunen van dit soort processen van experimenten.

Echter, ondanks dat smart mobility allerlei experimenten teweegbrengt en dat er transitie-intermediaries bij betrokken zijn, blijft nog altijd veel onduidelijk over de potentie van smart mobility om het Nederlandse mobiliteitssysteem te transformeren. De betekenis van het concept en het type experimenten dat ontstaat blijft ongedefinieerd. Het is daarnaast onduidelijk hoe de verschillende experimenten zich tot elkaar verhouden en wat voor een mogelijk kansrijke niches daaruit ontstaan. En, wat voor een rol spelen de intermediaire organisaties in het succesvol ontstaan van die niches?

Om te begrijpen hoe smart mobility experimenten zich ontwikkelen in de context van het Nederlandse mobiliteitssysteem, richt deze thesis zich op het uitpakken van het smart mobility concept, het identificeren van smart mobility experimenten en niches, het verkennen van een kansrijke combinatie van niches, en het analyseren van de mogelijke rol van transitie-intermediaries in deze processen. Om hier op in te gaan, baseert deze thesis zich op inzichten vanuit Transitie Studies en specifiek Strategisch Niche Management. Daarbij wordt ook gebruik gemaakt van inzichten uit complementaire velden, zoals de Sociology of Expectations en Social Network Theory. Tot slot wordt er gebruik gemaakt van een grote variëteit aan methodes, zoals text mining, social network analysis, en action research, wat nog weinig gebruikte methoden zijn binnen Transition Studies.

De bevindingen laten zien dat smart mobility een performatief concept is dat vooral geassocieerd wordt met technologische optimalisaties, maar ook in verband wordt gebracht met innovaties op het gebied van gedeeld en multi-modaal vervoer. Daarnaast zien we dat deze experimenten zich ontwikkelden in twee verschillende niches. De ene niche is een georganiseerde technologische niche voor geautomatiseerde mobiliteit die met name gericht is op de aanpak van directe transportproblemen. Deze niche wordt vooral gedreven door een aantal grote gevestigde partijen. De andere niche is minder georganiseerd, bestaat vooral uit niet-gevestigde partijen en is daarmee diverser van aard, waardoor er onder andere meer aandacht is voor verduurzaming van het mobiliteitssysteem naast de aanpak van directe problemen. Deze niche van mobiliteitsdiensten bestaat hoofdzakelijk uit experimenten op het gebied van deelmobiliteit en multimodale mobiliteitsvormen.

Terwijl de geautomatiseerde-mobiliteits-niche zich dus vooral richt op technologische optimalisaties in lijn met het huidige automobiliteitssysteem, is de mobiliteitsdiensten-niche mogelijk disruptiever van aard en heeft het een grotere kans om bij te dragen aan de verduurzaming van het mobiliteitssysteem. Om in totaliteit een groter transformatief potentieel te benutten, is de combinatie van deze niches het meest kansrijk. Vooral wanneer de ontwikkelingen rondom elektrisch vervoer hier ook bij betrokken worden. Intermediaire organisaties kunnen daarnaast een belangrijke rol vervullen bij het succesvol ontwikkelen van smart mobility niches, maar dit beperkt zich wel tot een specifieke context en periode, en geldt enkel voor een specifieke groep actoren.

Echter, ontwikkelingen rondom smart mobility bevinden zich nog veelal in een fase van experimenteren en er vindt nog weinig opschaling plaats. Beloftevolle combinaties hebben zich nog niet gematerialiseerd en het hangt nog van vele andere factoren af of en hoe de ontwikkelingen uiteindelijk uitmonden in een fundamentele verandering van het mobiliteitssysteem en welke rol duurzaamheid hierin speelt.