Ksenia Anisimova

Strenge of dwingende klimaatbeleidsmaatregelen (zoals beprijzing en belasting, regulering en uitfaseringen) zijn belangrijk voor ambitieuze decarbonisatie, maar leggen kosten op die individuen en bepaalde doelgroepen direct raken, terwijl de voordelen ervan over bevolkingsgroepen en zelfs generaties verspreid zijn. Deze asymmetrie maakt dit soort beleidsmaatregelen bijzonder vatbaar voor publieke weerstand (backlash): een abrupte, sterke en op terugdraaiing gerichte vorm van weerstand die beleid na de vaststelling ervan kan vertragen, verzwakken of terugdraaien.

Ondanks de toenemende relevantie ervan blijft backlash slecht begrepen. Hoewel recente studies inzicht verschaffen in de aard van dit fenomeen en de empirische verschijningsvormen ervan beschrijven, ontbreekt het in de literatuur vooralsnog aan systematisch en vergelijkend bewijs van de mate waarin backlash daadwerkelijk voorkomt. Ook zijn de omstandigheden waaronder backlash tot stand komt zelden bekeken als samenkomst van zowel beleidsinhoud als -context. Bovendien is het verband tussen backlash en beleidsfalen vaker verondersteld dan getoetst, en ontbreekt het in dit opzicht aan aandacht voor het perspectief van beleidsmakers.

Tegen deze achtergrond stelt dit proefschrift de vraag: welke voorwaarden geven aanleiding tot backlash tegen aangenomen streng klimaatbeleid in OESO-landen, en met welke implicaties voor het klimaatbeleid? Het beoogt de prevalentie van backlash te bepalen, de voorwaarden waaronder het ontstaat te verklaren, de gevolgen voor beleidsuitkomsten te evalueren, en te leren van de manier waarop beleidsexperts ermee omgaan.

Hiertoe analyseert het proefschrift 50 strenge klimaatbeleidspakketten in 21 OESO-landen tussen 2009 en 2022, op basis van gestructureerde interviews met 62 beleidsexperts. Het combineert inhoudsanalyse van media om de prevalentie van backlash in kaart te brengen, fuzzy-set kwalitatieve vergelijkende analyse (fsQCA) om de voorwaarden te identificeren, en gestructureerde vergelijking van casussen om de gevolgen ervan te evalueren, waarbij wordt uitgegaan van een afgebakende beleidspopulatie om het selecteren op de uitkomst te vermijden.

De bevindingen zijn viervoudig. Backlash is eerder uitzondering dan regel: het komt voor in ongeveer 12% van de gevallen, en vooral bij beleid voor koolstofbeprijzing en -belasting en in de tweede helft van de onderzoeksperiode. Ook ontstaat backlash uit een combinatie van factoren in plaats van één enkele factor: vaak een combinatie van beleidseisen en onrechtvaardigheid van beleid, in verschillende gevallen aangevuld met sociaal-politieke polarisatie, lage klimaatbezorgdheid of gebrekkige informatievoorziening. Backlash is bovendien te onderscheiden van beleidsfalen: de gevallen die er het best uitsprongen waren niet de minst betwiste, maar degene die zich het effectiefst aanpasten in reactie op de weerstand.

Ten slotte destilleert het proefschrift, door experts te beschouwen als “problem brokers”, een repertoire van actiepunten waarin problemen die voortvloeien uit het beleidsontwerp directe interventie toestaan, terwijl problemen die hun oorsprong vinden in de beleidscontext om strategische oriëntatie vragen.

Het proefschrift levert drie bijdragen. Theoretisch positioneert het backlash als een bijzonder, configurationeel fenomeen met niet alleen schadelijke maar ook productieve effecten, aangezien weerstand het broodnodige aanpassingsvermogen van beleid kan activeren. Empirisch vestigt dit proefschrift een systematische, empirische, en vergelijkende basis waaraan het in het veld tot dusver ontbrak. Voor beleidsmakers biedt het een diagnostisch vocabulaire en een repertoire van actiepunten voor het besturen van klimaatbeleid. De centrale boodschap is dat backlash minder vaak voorkomt en diversere gevolgen heeft dan emblematische gevallen doen vermoeden, en dat beleidsmakers prioriteit zouden moeten geven aan het aanpassingsvermogen van beleid, in plaats van het vermijden van backlash op zich.