Julia Planko

De implementatie van innovatieve duurzaamheidstechnologieën vergt vaak verregaande veranderingen in de macro-omgeving waarin de innoverende bedrijven opereren. De kans op succesvolle verspreiding en invoering van een innovatieve technologie wordt vergroot als de bedrijven die deze technologie op de markt willen brengen, gaan samenwerken in netwerken of clusters, en op die manier een gunstige omgeving voor hun technologie creëren.

In netwerken kunnen ondernemers strategisch samenwerken met producenten van vergelijkbare technologieën, complementaire ondernemingen, klanten en de overheid. Door hun krachten te bundelen, kunnen zij versneld bouwen aan een ondersteunend innovatie-ecosysteem of business-ecosysteem, waarin hun innovatie kan floreren. Samen optimaliseren ze de technologie, ontwikkelen ze standaarden en interoperabele producten, creëren ze markten, vergroten ze het bewustzijn van de gebruikers, ontwikkelen ze haalbare bedrijfsmodellen, pleiten ze voor positieve regelgeving, en zorgen ze for maatschappelijke veranderingen. Deze handelingen moeten leiden tot de grootschalige invoering van de nieuwe technologie. Dit proces wordt ‘collectief systeembouwen’ genoemd.

In dit proefschrift wordt transitieliteratuur gecombineerd met inzichten uit de strategisch management literatuur, en deze twee liggen ten grondslag aan het idee van strategisch collectief systeembouwen. De theoretische analyse wordt empirisch onderbouwd door een casestudie in het ‘smart grid’ veld in Nederland; deze casestudie heeft geleid tot het ontwikkelen van een aantal systemische strategiekaders voor het opbouwen van ondernemerschap. Deze kaders zijn niet alleen nuttig voor een beter theoretisch begrip van collectieve actie in opkomende innovatie-ecosystemen, maar ook kunnen ze fungeren als leidraad voor ondernemers bij het opbouwen van een ondersteunend innovatie-ecosysteem voor radicale duurzaamheidstechnologieën.

De term ‘collectief systeembouwen’ beschrijft de processen en activiteiten waaraan netwerken van actoren strategisch kunnen deelnemen om zo collectief te bouwen aan een gunstige omgeving voor hun innovatieve duurzaamheidstechnologie. Als eerste wordt een strategisch kader voor collectief systeembouwen gepresenteerd, dat zich richt op processen en activiteiten die hiervoor belangrijk zijn. Het strategisch kader bevat vier belangrijke gebieden: technologische ontwikkeling en optimalisering, het creëren van een markt, sociaal-culturele veranderingen, en coördinatie. Elk van deze belangrijke strategische gebieden bevat een aantal activiteiten met betrekking tot systeembouwen. Het strategisch kader kan door systeem-bouwende netwerken worden gebruikt als instrument voor het ontwikkelen van strategieën.

Vervolgens wordt in dit proefschrift onderzocht hoe dergelijke systeem-bouwende netwerken effectief kunnen worden beheerd en hoe systeem-bouwende ondernemers hun activiteiten coördineren. Er wordt een kader voorgesteld voor netwerkbeheer op netwerkniveau, met vier categorieën: samenstelling van het netwerk, bestuursstructuur, managementprocessen en relationele factoren. Het kader maakt duidelijk wat de belangrijkste factoren van effectief netwerkbeheer zijn en hoe deze kunnen worden geïmplementeerd door systeem-bouwende netwerken.

Als laatste wordt het dilemma van samenwerking versus concurrentie onderzocht. Bedrijven die complexe innovatieve technologieën succesvol willen implementeren, moeten samenwerken met andere actoren in het innovatie-ecosysteem, inclusief hun concurrenten. Samenwerking met concurrenten brengt niet alleen voordelen, maar ook veel risico’s met zich mee. Een systematisch overzicht wordt gegeven van de voordelen en de risico’s van samenwerking, en van degenen die samenwerking mogelijk maken; ook worden de strategieën onderzocht waar bedrijven die zich bezighouden met collectief systeembouwen gebruik van maken. Er wordt aangetoond hoe het gebruik van een ‘coping’ strategie de inherente risico’s minimaliseert en de voordelen van samenwerking met concurrenten vergroot.

Dit onderzoek draagt bij aan zowel de transitieliteratuur als de strategische management literatuur. Bovendien kunnen de strategische kaders dienen als praktische hulpmiddelen voor systeem-bouwende ondernemers. Bedrijven die innovatieve duurzaamheidstechnologieën op de markt willen brengen, kunnen strategisch samenwerken in netwerken om pro-actief een innovatie-ecosysteem te ontwikkelen ten behoeve van hun innovatie. Dit vergroot hun kansen op succes en draagt uiteindelijk bij aan duurzame ontwikkeling.