Joost Hoedemakers

SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

Introductie
De vergrijzing van de bevolking legt wereldwijd een steeds grotere druk op de gezondheidszorg (Verenigde Naties, 2024), met bijzonder acute gevolgen voor de ouderenzorg. Zorginstellingen moeten inspelen op de steeds complexere zorgbehoeften van ouderen en tegelijkertijd rechtvaardige, hoogwaardige zorg blijven bieden aan een groeiende groep zorgvragers (Jones & Dolsten, 2024). Tegelijkertijd transformeren snel evoluerende digitale technologieën het werk in de gezondheidszorg en de organisatie van de zorg (Isidori et al., 2022). Deze ontwikkelingen stellen hogere eisen aan het leiderschap van leidinggevenden in de zorg. Van hen wordt steeds vaker verwacht dat zij relationele vormen van leiderschap toepassen, waarbij soft skills, zoals empathie, een cruciale rol spelen (Cummings et al., 2018; Henderikx & Stoffers, 2022).

Het onderzoek naar leiderschap binnen de nursing contexts is de afgelopen tien jaar aanzienlijk toegenomen (Cummings et al., 2021). Daarbij wordt het belang benadrukt van leiderschapsbenaderingen die de continue competentieontwikkeling van nurses ondersteunen, en daarmee hun competence-based employability (Van der Heijde & Van der Heijden, 2006). Tegen deze achtergrond hebben deze ontwikkelingen belangrijke implicaties voor de rol van nurses in de ouderenzorg. Ze benadrukken dat het versterken van de competence-based employability van nurses een voortdurende investering in professionele ontwikkeling vereist. Deze ontwikkeling wordt in belangrijke mate gefaciliteerd door het dagelijkse leiderschap van leidinggevenden.

Eerder onderzoek toont verder aan dat competence-based employability essentieel is om hedendaagse werkgerelateerde uitdagingen het hoofd te bieden en om de kwaliteit van de zorg te handhaven en te verbeteren. Tegelijkertijd is de ontwikkeling van employability afhankelijk van de context. Vanuit een relationeel perspectief wordt employability waarschijnlijk bevorderd wanneer een hoge mate van complementaire fit wordt bereikt tussen supervisors en nurses in hun dagelijkse werkrelatie. Als gevolg daarvan is employability een centraal onderwerp geworden binnen onderzoek naar human resource management (HRM).

Belangrijkste bevindingen

Studie 1 bood een synthese van empirisch bewijs over leiderschap van leidinggevenden als antecedent van employability. Het systematische literatuuronderzoek omvatte 17 artikelen en liet overwegend positieve verbanden zien tussen leiderschap van leidinggevenden—zoals transformationeel leiderschap, Leader–Member eXchange (LMX), dienend leiderschap en waargenomen ondersteuning—en employability van werknemers.

Studie 2 onderzocht de veronderstelde verbanden tussen relational leadership, perceived supervisory support for development en perceived opportunities for professional competence development. De resultaten lieten zien dat supervisors’ relational leadership niet direct samenhing met nurses’ competence-based employability. De empowermentdimensie van relational leadership bleek echter positief gerelateerd aan perceived supervisory support for development die op haar beurt samenhing met ontwikkelingsmogelijkheden. Deze mogelijkheden waren positief geassocieerd met de dimensies anticipatie en optimalisatie, organisatiegevoel en balans van employability.

Studie 3 richtte zich op hoe people management—met name relational leadership in combinatie met de toepassing van zowel generieke als maatwerk HR-praktijken—samenhangt met competence-based employability van nurses. De bevindingen laten zien dat supervisors employability ondersteunen door het opbouwen van hoogwaardige dyadische relaties. Tevens bleek dat relational leadership psychologische veiligheid ondersteunt, wat helpt verklaren hoe leiderschap samenhangt met inzetbaarheid.

Studie 4 onderzocht hoe leeftijds- en geslachtsgelijkheid binnen supervisor–nurses dyads samenhangen met Self-Other Agreement (SOA) op verschillende dimensies van relational leadership. De resultaten tonen dat niet-directionele leeftijdsgelijkheid samenhing met hogere SOA voor empowerment en zorgzaamheid. Tevens bleek dat SOA voor zorgzaamheid, ethisch handelen en visie afnam wanneer supervisors ouder waren dan hun nurses.

Theoretische implicaties
Dit proefschrift levert een bijdrage aan onderzoek op het snijvlak van relational leadership en competence-based employability. Overkoepelend onderstrepen de bevindingen dat competence-based employability een relationeel en contextgevoelig proces is dat zich ontvouwt via dagelijkse sociale uitwisselingen. Het werk verfijnt de theorievorming door leiderschap multidimensionaal te benaderen en psychologische veiligheid te identificeren als een cruciaal mechanisme.

Praktische implicaties
HRM-afdelingen in de ouderenzorg moeten gericht investeren in de ontwikkeling van relationeel leiderschap. Dit kan via regelmatige ontwikkeltrajecten met intervisie en coaching. Daarnaast kan het gebruik van 360-gradenfeedback (SOA) helpen om inzichtelijk te maken hoe leiderschap wordt ervaren en waar verbeterpunten liggen. Het creëren van een psychologisch veilig klimaat is essentieel om leergedrag en reflectie op de werkvloer te stimuleren.