Brigitte van der Zanden

Cross-Border Public Health in European Border Regions

Inleiding, hoofdstuk 1. De centrale vraag van dit proefschrift is hoe publieke gezondheid in grensregio’s wordt georganiseerd en werkbaar wordt gemaakt als een veld van beleid en praktijk. Afhankelijk van de leesbaarheid van de tekst gebruik ik hiervoor zowel de term ‘publieke gezondheid in grensregio’s’ als ‘grensoverschrijdende publieke gezondheid’. In beide gevallen doel ik op samenwerking op het gebied van publieke gezondheid tussen aangrenzende regio’s in verschillende landen. Deze context van aangrenzende grensregio’s vormt het centrale vertrekpunt van dit proefschrift. Daarbij ga ik er niet van uit dat dit al een vanzelfsprekend en samenhangend domein vormt. De centrale vraag is juist hoe dit domein vorm krijgt in grensregio’s waar het dagelijks leven van burgers en professionals zich over nationale grenzen heen afspeelt, terwijl nationale en subnationale overheden verantwoordelijkheden, bevoegdheden en informatievoorziening blijven organiseren.

Om deze vraag te analyseren combineer ik inzichten uit border studies en infrastructuurstudies. Daarbij onderzoek ik zowel de betekenis van grenzen voor bestuur en samenwerking als de registraties, standaarden en routines waarmee publieke gezondheid in de praktijk wordt georganiseerd. Vanuit border studies benader ik grenzen niet alleen als formele staatsgrenzen, maar ook als institutionele en bestuurlijke ordeningen die mede bepalen wat in de praktijk van publieke gezondheid mogelijk is. Tegelijk richt ik mij vanuit infrastructuurstudies op de categorieën, registraties, standaarden, informatiestromen en coördinatieroutines die beleid en praktijk met elkaar verbinden. Juist door deze verbindingen wordt zichtbaar hoe publieke gezondheid in grensregio’s in de praktijk wordt georganiseerd en werkbaar wordt gemaakt.

In hoofdstuk 2 onderzoeken we hoe EU-beleid publieke gezondheid in grensregio’s definieerde en onder welke voorwaarden dit zich ontwikkelde tot een Europese beleidstaak. De beleidsanalyse liet zien dat grensregio’s binnen het EU-volksgezondheidsbeleid vooral naar voren kwamen in relatie tot ernstige grensoverschrijdende dreigingen, met name biologische, chemische en omgevingsgebonden risico’s. In die context lag de nadruk op surveillance, vroegsignalering, paraatheid en respons. Het bredere Europese volksgezondheidsbeleid erkende preventie en gezondheidsbevordering wel als belangrijk, maar werkte deze niet uit als een specifieke grensoverschrijdende publieke gezondheidstaak voor grensregio’s. Zo werd duidelijk dat publieke gezondheid in grensregio’s op EU-niveau vooral beleidsmatige tractie kreeg wanneer problemen aansloten bij bestaande infrastructuren van vroegsignalering, kennisproductie en coördinatie, en wanneer EU-instellingen optreden bestuurlijk konden rechtvaardigen.

In hoofdstuk 3 gebruiken we een scoping review om te onderzoeken hoe de wetenschappelijke literatuur grensoverschrijdende infectieziektebestrijding in Europese grensregio’s beschreef. Daarbij identificeerden we welke infectieziekten en grensregio’s het vaakst werden onderzocht, welke problemen in grensoverschrijdende samenwerking werden beschreven, en welke grensoverschrijdende aanbevelingen voor verbetering de literatuur gaf. Op basis van een systematische inventarisatie en thematische analyse van de beschikbare literatuur bleek dat dit onderzoeksveld inhoudelijk relatief smal was en zich geografisch op een beperkt aantal grensregio’s en infectieziekten concentreerde. In de geïncludeerde studies keerden vooral structurele knelpunten terug, met name op het gebied van surveillance, monitoring, data-uitwisseling, governance en juridische en procedurele afstemming. De geïncludeerde studies deden vooral aanbevelingen om grensoverschrijdende samenwerking structureel te versterken, met name via nauwere institutionele samenwerking, beter op elkaar afgestemde surveillance en betere gegevensuitwisseling. Zo werd duidelijk dat grensoverschrijdende infectieziektebestrijding in de wetenschappelijke literatuur vooral werd benaderd als een vraagstuk van structurele afstemming en systeemcoördinatie, terwijl preventieve afstemming minder ontwikkeld bleef.

In hoofdstuk 4 werd onderzocht hoe publieke gezondheidsprofessionals in de grensregio tussen Nederland, Duitsland en België grensoverschrijdende samenwerking ervoeren en in stand hielden. Op basis van negentien interviews met professionals werd geanalyseerd welke uitdagingen zij in deze samenwerking signaleerden en welk werk nodig was om samenwerking, coördinatie en informatie-uitwisseling over de grens gaande te houden. De interviews lieten zien dat publieke gezondheidsprofessionals grensoverschrijdende samenwerking breed waardeerden, maar ook kwetsbaar was door verschillen in nationale regels, procedures en verantwoordingsverwachtingen, en doordat samenwerking vaak afhankelijk bleef van tijdelijke projecten en persoonlijke inzet. Om samenwerking toch werkbaar te houden, gaven professionals aan dat zij voortdurend bezig waren met afstemmen, organiseren, persoonlijke contacten onderhouden en grensoverschrijdende activiteiten binnen hun eigen organisatie begrijpelijk en verdedigbaar maken.

In hoofdstuk 5 werd de COVID-19-pandemie als een situatie geanalyseerd waarin staatsgrenzen opnieuw werden ingezet als instrument van pandemiebestrijding. Er werd onderzocht in hoeverre grensoverschrijdende transmissie van SARS-CoV-2 in vier Euroregio’s langs de Nederlands-Duits-Belgische grens bijdroeg aan de COVID-19-last. Een GIS-analyse en een space-time clusteranalyse van ruim vier miljoen geregistreerde COVID-19-gevallen tussen maart 2020 en oktober 2022 lieten zien dat de incidentie grotendeels nationale patronen volgde. Grensoverschrijdende clustering trad wel op, maar vooral tijdens perioden van zeer hoge transmissie en niet als een vroeg of bepalend patroon in het verloop van de pandemie. Deze bevindingen boden geen epidemiologische onderbouwing voor vergaande grenssluitingen als centrale maatregel van pandemiebestrijding. Zulke maatregelen werden wel gerechtvaardigd op basis van nationaal begrensde surveillancesystemen, terwijl de gevolgen juist sterk werden ervaren in het dagelijkse grensoverschrijdende leven van bewoners van deze regio’s.

In hoofdstuk 6 onderzoeken we hoe gemeenten in de Euregio Maas-Rijn de relevantie en haalbaarheid van grensoverschrijdende beleidsuitwisseling voor leeftijdsvriendelijke initiatieven beoordelen, en welke barrières en bevorderende factoren daarbij een rol spelen. Op basis van semigestructureerde groepsinterviews met deelnemers uit 33 gemeenten analyseerden we hoe gemeenten binnen het Senior Friendly Communities-project omgingen met beleidsvoorbeelden en initiatieven van over de grens. De analyse liet zien dat grensoverschrijdende beleidsuitwisseling voor gemeenten zelden een doel op zichzelf was, maar vooral werd benaderd als een selectieve bron voor de ontwikkeling van lokaal beleid. Of voorbeelden van over de grens bruikbaar werden geacht, hing af van de mate waarin zij konden worden afgestemd op de eigen verantwoordelijkheden, prioriteiten en werkwijzen binnen gefragmenteerde institutionele contexten. Ook bleek dat duurzamere vormen van grensoverschrijdende beleidsuitwisseling niet alleen afhankelijk zijn van lokale bereidheid, maar ook van bestuurlijke en organisatorische voorwaarden die coördinatie, vertaling en continuïteit ondersteunen. Zo werd duidelijk dat grensoverschrijdend publiek gezondheidsbeleid op lokaal niveau niet vanzelf uit nabijheid ontstaat, maar vorm krijgt via selectie, aanpassing en integratie binnen bestaande beleidsmatige en bestuurlijke kaders.

In hoofdstuk 7 onderzoeken we hoe individuele en omgevingsfactoren samenhangen met middelengebruik onder adolescenten in de grensregio’s van Nederland, België en Duitsland. Op basis van een grootschalig vragenlijstonderzoek onder scholieren in deze grensregio’s analyseerden we verschillen in binge drinking, roken en vapen, en cannabisgebruik, evenals de samenhang daarvan met psychosociale kenmerken en factoren in de directe sociale en fysieke omgeving van adolescenten. De analyse liet zien dat verschillende factoren een rol speelden, maar dat vooral invloed van leeftijdsgenoten, vaak laat buiten zijn, ouderlijk toezicht en deelname aan gestructureerde vrijetijdsactiviteiten het meest consistent terugkeerden in de drie nationale contexten. Zo laat dit hoofdstuk zien dat waargenomen patronen van middelengebruik tussen landen niet uitsluitend kunnen worden begrepen vanuit verschillen in nationaal beleid, maar ook moeten worden beschouwd in relatie tot de sociale omgeving waarin adolescenten in deze grensregio’s opgroeien.

In hoofdstuk 8 onderzoeken we hoe burgerparticipatie in grensregio’s wordt georganiseerd in een situatie waarin geen gedeelde bestuurslaag bestaat en ook geen stabiele grensoverschrijdende administratieve infrastructuur beschikbaar is. Op basis van een documentanalyse van vier grensoverschrijdende participatie-initiatieven werd geanalyseerd hoe agenda’s, participatieformats, representativiteit en follow-up werden georganiseerd in het grensgebied van Nederland, België en Duitsland. De analyse liet zien dat deze participatieprocessen sterk werden gevormd door afstemming tussen organisaties uit verschillende landen, door eisen vanuit financiering en verantwoording, en door praktische keuzes rond standaardisering, werving en meertaligheid. Daardoor kon grensoverschrijdende participatie wel worden georganiseerd, maar werden ook de ruimte voor overleg dat aansloot bij lokale vragen en omstandigheden en de mogelijkheden voor brede en evenwichtige vertegenwoordiging beperkt. Ook bleek dat de uitkomsten vooral werden samengebracht, gerapporteerd en verspreid binnen grensoverschrijdende netwerken, en veel minder vaak leidden tot een gezamenlijk beleidsmatig vervolg. Zo laat dit hoofdstuk zien dat burgerparticipatie in grensregio’s afhankelijk is van institutionele coördinatie die gezamenlijke actie mogelijk maakt. Tegelijk begrenzen het ontbreken van een gedeelde agenda, een partij die de uitkomsten kan ontvangen en opvolgen, en een gemeenschappelijk beleidskader de reikwijdte en doorwerking ervan. Zo onderstreept dit hoofdstuk dat publieke gezondheid in grensregio’s geen vanzelfsprekend grensoverschrijdend domein vormt, maar telkens organisatorisch en institutioneel werkbaar moet worden gemaakt.

Discussie. In dit proefschrift heb ik laten zien dat publieke gezondheid in grensregio’s niet kan worden begrepen als een vanzelfsprekende optelsom van nationale systemen, en evenmin als een reeds uitgewerkt grensoverschrijdend beleidsdomein. Publieke gezondheid in grensregio’s krijgt vorm in de manier waarop problemen worden afgebakend, verantwoordelijkheden worden verdeeld, gegevens worden geproduceerd en gebruikt, en samenwerking in de praktijk wordt onderhouden. Een eerste les is dat grensoverschrijdende samenwerking zichtbaar maakt dat publieke gezondheid steunt op nationale classificaties, registraties, standaarden en routines die binnen één land meestal op de achtergrond blijven en daardoor weinig opvallen. Pas in de samenwerking met een buurland, waar problemen, gegevens en verantwoordelijkheden anders worden geordend, wordt duidelijk dat deze infrastructuren niet neutraal zijn, maar mede bepalen wat als relevant probleem geldt, wie zichtbaar wordt en hoe beleid praktisch uitvoerbaar wordt gemaakt.

Een tweede les is dat grensoverschrijdende publieke gezondheid voorlopig vooral bestuurlijke tractie krijgt wanneer zij past binnen bestaande nationale kaders van probleemdefinitie, mandaat, bewijs en verantwoording. Juist omdat een sterkere grensoverschrijdende infrastructuur met eigen mandaten en verantwoordingslijnen grotendeels ontbreekt, blijven nationale beleidskaders leidend in wat bestuurlijk hanteerbaar, verdedigbaar en duurzaam organiseerbaar is. Daardoor komt grensoverschrijdende samenwerking vaak alleen verder wanneer zij past binnen bestaande verantwoordelijkheden en routines.

Een derde les is dat grensoverschrijdende samenwerking geen stabiel gegeven is, maar kwetsbaar blijft en alleen functioneel kan blijven wanneer continuïteit, opvolging en afstemming actief worden onderhouden over nationaal verankerde systemen heen. Juist doordat samenwerking hier niet plaatsvindt binnen één gedeeld bestuurlijk en organisatorisch kader, maar tussen systemen met verschillende verantwoordelijkheden, procedures en verantwoordingslijnen, vraagt zij steeds opnieuw om afstemming, vertaling en onderhoud. Zonder duurzame inbedding vallen samenwerking en afstemming daardoor gemakkelijk terug op tijdelijke projecten, persoonlijke inzet en herstelwerk.

Een vierde les is dat in grensregio’s een blijvende spanning bestaat tussen het grensoverschrijdende dagelijks leven van burgers en de overwegend nationaal geordende organisatie van publieke gezondheid. Het dagelijks leven van burgers stopt niet bij de grens, maar de organisatie van publieke gezondheid wel grotendeels. Daardoor loopt het leefgebied van burgers niet parallel aan het gebied waarbinnen publieke gezondheidszorgorganisaties verantwoordelijkheid dragen. In de praktijken die ik onderzocht, vormden ziekten, crises, beleidstaken en administratieve categorieën daarom veel vaker het vertrekpunt dan de vraag hoe publieke gezondheid aansluit op levens die zich in de praktijk over grenzen heen afspelen.

De vier lessen leiden daarnaast tot aanbevelingen voor beleid en praktijk. Grensoverschrijdende publieke gezondheid vraagt om het systematisch in kaart brengen van verschillen in classificaties, gegevens, verantwoordelijkheden en uitvoeringsroutes, om bestuurlijke routes voor agendering, besluitvorming en opvolging, en om structurele financiering en mandaten voor grensoverschrijdende coördinatie. Daarnaast zouden beleid en praktijk consequenter moeten toetsen hoe publieke gezondheidsmaatregelen uitwerken voor burgers die over grenzen heen wonen, werken, leren, zorg gebruiken of sociale relaties onderhouden.

Naast aanbevelingen levert het proefschrift ook een conceptuele bijdrage aan border studies en infrastructuurliteratuur. Voor border studies laat het zien dat grensoverschrijdende mobiliteit, professioneel contact en projectmatige samenwerking niet vanzelf leiden tot gezamenlijk beleid, uitvoering en verantwoording in publieke gezondheid. Voor infrastructuurliteratuur laat het zien dat publieke gezondheidsinfrastructuren niet vanzelfsprekend meebewegen over nationale grenzen heen, maar in grensregio’s actief moeten worden afgestemd, vertaald en onderhouden tussen nationaal georganiseerde systemen.

Op basis van deze bevindingen luidt de kernconclusie van dit proefschrift dat publieke gezondheid in grensregio’s wordt georganiseerd en werkbaar gemaakt als een veld van beleid en praktijk door nationaal verankerde infrastructuren, verantwoordelijkheden en relaties steeds opnieuw over de grens heen op elkaar af te stemmen. Daarmee is publieke gezondheid in grensregio’s geen vaststaand domein, maar een kwetsbaar en onvoltooid veld dat telkens opnieuw bestuurlijk, organisatorisch en praktisch tot stand moet worden gebracht.

Lees verder
Publicatiedatum 28 oktober 2026
Universiteit Universiteit Maastricht
Auteur Brigitte van der Zanden
ISBN nummer 978-94-6534-620-5

Bekijk ook deze projecten

Janna Maas

Janna Maas

Universiteit Maastricht Lees meer
Marlies Koster Brouwer

Marlies Koster Brouwer

Universiteit Maastricht Lees meer
Bibeg Limbu

Bibeg Limbu

Universiteit Maastricht Lees meer