Albert Hankel

De transitie naar een duurzame samenleving is een van de grote uitdagingen van de 21e eeuw. ICT kan hier een belangrijke rol in spelen. Als algemene technologie kan ICT onderdeel zijn van veel oplossingen die ons helpen dichter bij een ecologische voetafdruk te komen die binnen de draagkracht van onze planeet ligt. Hoe zouden individuen en organisaties ICT op een duurzame manier kunnen inzetten?

Informatie- en communicatietechnologieën (ICT) zijn een krachtige motor voor verandering in de samenleving. Ze beïnvloeden de manier waarop we werken, leven en spelen op verschillende niveaus. Door de wetenschappelijke vooruitgang op het gebied van computertechnologieën en het wijdverbreide gebruik van telecommunicatie is de informatie-uitwisseling vrijwel gratis en onafhankelijk van geografische afstanden geworden. Het vrij kunnen uitwisselen van informatie, en misschien nog wel belangrijker, het automatisch en intelligent kunnen uitwisselen, zijn momenteel belangrijke drijfveren voor het vernieuwen en efficiënter maken van allerlei zaken. Het is dan ook niet verwonderlijk dat veel innovaties in producten, diensten, processen enzovoort, een belangrijke ICT-component hebben. Met andere woorden, ICT is op veel plaatsen te vinden en steeds meer voorwerpen en handelingen zijn verbonden via het internet. Deze innovaties en de alomtegenwoordigheid van ICT zorgen ook voor efficiëntiewinsten op het gebied van duurzaamheid. Aan de andere kant is ICT ook onderdeel van de milieuproblemen die we hebben, zoals blijkt uit de enorme datacenters en alle netwerkapparatuur die nodig is om ons gebruik te laten maken van het internet. Net als bij alle andere goederen die we gebruiken, heeft ICT materialen en energie nodig om te functioneren; de voetafdruk van ICT die tot een minimum moet worden beperkt.

Het veld van groene ICT wordt geassocieerd met het minimaliseren van de problemen en het optimaliseren van de oplossingen die verband houden met ICT en de milieu-impact ervan. De meeste groene ICT-activiteiten zijn echter vaak gericht op het verminderen van de directe impact van ICT. Veel publicaties duiden de wereldwijde milieu-impact van ICT rond de 2 % en dat deze snel groeit. Dat betekent ook dat ICT een positieve impact kan hebben op de overige 98 %. Het gebruik van ICT als enabler voor efficiëntie in andere processen kan leiden tot een vermindering van de wereldwijde voetafdruk van 20 %. Hoewel we continu aan de energie-efficiëntie van ICT moeten werken, is de belofte van groene ICT daarom dat de netto milieu-impact van ICT behoorlijk positief zal zijn.

Het lijkt erop dat wanneer ICT-onderzoekers en -professionals zich richten op de milieu-impact van ICT, de meeste inspanningen naar de directe impact gaan. In onze literatuuronderzoeken vonden we deze sterke neiging terug en identificeerden we hiaten op andere vlakken binnen groene ICT: er zijn veel aspecten van groene ICT die niet goed bestudeerd zijn (vanuit organisatorisch perspectief). Als de effecten van ICT als oplossing veel groter kunnen zijn dan het verminderen van de problematische kant van ICT, is het logisch om de inspanningen te verschuiven van het verlagen van de 2 % naar het bieden van oplossingen voor de andere 98 %. Dit onderzoek draagt bij aan het in balans brengen hiervan. Het doel van dit proefschrift is om bij te dragen aan het toegankelijker maken van groene ICT in zijn geheel voor organisaties: inzicht geven in hoe organisaties het volledige potentieel van groene ICT kunnen benutten.

Om deze vraag te beantwoorden, gebruikten we een volwassenheidsmodel voor groene ICT (SGIMM) dat is ontwikkeld door SURF, het Nederlandse hoger onderwijs- en onderzoekspartnerschap voor ICT. Dit model is ontwikkeld op basis van input van experts en gevalideerd door middel van een enquête onder professionals. Een belangrijke vereiste voor het model was dat het zowel de ‘probleem’- als de ‘oplossings’-onderdelen van groene ICT zou moeten bevatten. De SGIMM is ontworpen om organisaties inzicht te geven in de volwassenheid van groene ICT van de organisatie. Het is opgezet als een zelfevaluatie en stelt organisaties in staat een interne dialoog te voeren, overeenstemming te bereiken over de status quo en acties voor verbetering te definiëren.

We volgden een aantal organisaties die bereid waren het volwassenheidsmodel te gebruiken en het gebruik in de praktijk te beoordelen. Om te beoordelen of organisaties succesvol zijn in het inbedden van groene ICT, is het niet alleen nodig om een tool als de SGIMM naar tevredenheid in te zetten, maar ook om daadwerkelijk te zien dat groene ICT-oplossingen worden toegepast. Zowel individuen als organisaties waren positief over het gebruik van het volwassenheidsmodel. De resultaten laten zien dat het model specifieke suggesties voor verbetering doet, zowel bij het verkleinen van de ecologische voetafdruk van ICT als bij het gebruik van ICT als groene oplossing voor andere bedrijfsprocessen. Individuele deelnemers meldden een toenemend bewustzijn over wat groene ICT kan doen. Het model verhoogde dus het bewustzijn, inspireerde om actie te ondernemen en was inzichtelijk.

Een jaar later keerden we terug naar de deelnemende organisaties om te kijken hoe ze van de resultaten gebruik maakten en of ze groene ICT-activiteiten met succes hebben uitgevoerd. We zagen weinig vooruitgang en ontdekten dat veel factoren de adoptie van groene ICT beïnvloeden. Een organisatie heeft strategische afstemming nodig op alle (management)lagen; enthousiasme van onderop en leiderschap van boven; en een gevoel van gedeelde verantwoordelijkheid. Het belangrijkste inzicht is dat groene ICT een systemische aanpak van de organisatie vereist omdat het de workflow van potentieel alle leden van de organisatie en elk proces dat ze uitvoeren beïnvloedt. Het kan niet aan een paar individuen worden gedelegeerd zonder enige (gedeelde) verantwoordelijkheid te nemen. Zolang leden of groepen niet verder willen kijken dan hun eigen taken, kunnen organisaties niet veel volwassener worden en zijn ze beperkt in het gebruik van groene ICT. Omdat ICT-afdelingen zich vaak positioneren als ondersteunend (volgers, geen leiders), blijkt dit een grote hindernis te zijn bij de adoptie van groene ICT.

Bij het werken met de SGIMM ontdekten we dat veel mensen enthousiast waren over het gebruik van de tool. Een goed hulpmiddel betekent echter niet dat het zal worden gebruikt. Bij de organisaties in ons veldonderzoek zagen we dat het moeilijk was om groene ICT-oplossingen uit te voeren; ze waren er nog niet helemaal klaar voor. Organisaties laten profiteren van het potentieel van groene ICT, vereist een systemische aanpak, het vereist samenwerking en het kijken naar een groter plaatje vanuit welk systeem dan ook. Omdat bijvoorbeeld wat het beste voor de organisatie is, niet per se het beste voor de ICT-afdeling is. Of bijvoorbeeld wat het beste voor de samenleving is, niet per se het beste voor een organisatie is. Deze systemische interactie is intrinsiek verbonden met het concept van duurzaamheid; Tegelijkertijd is het voor velen van ons moeilijk om op deze manier duurzaamheid te benaderen. Dit is echter wat we moeten doen als we de transitie willen maken naar een duurzame samenleving.