Eline Roordink

Algemene inleiding
Overgewicht en obesitas zijn een groeiend probleem voor de volksgezondheid, waarbij de afgelopen decennia wereldwijd een stijging in de prevalentie te zien is. In Nederland heeft 50% van de volwassen bevolking overgewicht, waarvan 14% als obees wordt geclassificeerd. Dit is problematisch omdat overgewicht wordt geassocieerd met een verhoogd risico op verschillende chronische ziekten, zoals hart- en vaatziekten, diabetes, musculoskeletale aandoeningen en verschillende vormen van kanker. Bovendien is, zelfs bij afwezigheid van chronische ziekten, overgewicht gerelateerd aan een verminderde kwaliteit van leven. Hoewel gewichtsverlies tal van gezondheidsvoordelen biedt voor mensen met overgewicht of obesitas, is het behouden van gewichtsverlies vaak een uitdaging.

Gewichtsverlies kan worden bereikt door veranderingen in zowel de energie-inname (via voedingsgedrag) als het energieverbruik (onder meer via beweeggedrag). Veranderingen in deze gewichtsgerelateerde gedragingen zijn blijvend wanneer het nieuwe gedrag de standaard is geworden in verschillende situaties en contexten. Echter, individuen komen vaak situaties tegen waarin eerdere ongezonde gedragingen terugkeren, wat leidt tot een lapse: een tijdelijke uitglijder of terugval naar oude gewoonten. Als deze initiële lapse wordt gevolgd door een reeks aan lapses, kan een relapse optreden: een volledige terugkeer naar oude ongezonde gewoonten en gedragingen. Om een lapse of relapse te kunnen voorkomen of verminderen, is het noodzakelijk om inzicht te krijgen in de factoren die leiden tot een lapse en/of relapse in beweeg- of voedingsgedrag.

Na een algemene inleiding beschrijft Hoofdstuk 1 het algehele doel van deze dissertatie. Het algehele doel van deze dissertatie is om de voorspellers van lapse en relapse in gedragingen voor het behouden van gewichtsverlies te bepalen, specifiek met betrekking tot beweeg- en voedingsgedrag.

De specifieke subdoelen van deze dissertatie zijn:

1. De literatuur over de voorspellers van lapse en relapse in beweeg- en voedingsgedrag samenvatten door middel van een systematische zoekstrategie en review.

2. Het identificeren van voorspellers van terugval in beweeg- en voedingsgedrag, vanuit het perspectief van gezondheidsprofessionals die individuen tijdens hun gewichtsverliesproces begeleiden en het perspectief van individuen die zelf terugval hebben ervaren.

3. Het identificeren van individuele- en omgevingsvoorspellers van lapse in beweeg- en/of voedingsgedrag, door middel van ecological momentary assessment (EMA) bij volwassenen die proberen gewicht te verliezen.

Belangrijkste bevindingen
Hoofdstuk 2 beschrijft een literatuuronderzoek naar de voorspellers van lapse en relapse in beweeg- en voedingsgedrag, door middel van een systematische zoekstrategie en een narratieve synthese op basis van prospectieve studies. De synthese, waarin 37 artikelen werden geïncludeerd, identificeerde eigen-effectiviteit als de enige consistente voorspeller over de verschillende uitkomsten. Eigen-effectiviteit bleek zowel lapse als relapse in beweeggedrag te voorspellen, evenals relapse in voedingsgedrag. Hoewel sommige determinanten voldoende bewijs vertoonden om een relatie te ondersteunen, bleek uit de resultaten dat veel determinanten onvoldoende onderzocht waren om hun voorspellende waarde te kunnen vaststellen. Veel determinanten waren slechts één keer onderzocht of lieten geen eenduidige bevindingen zien. De algehele kwaliteit van de geïncludeerde artikelen werd als laag beschouwd, waarbij slechts 27% van de artikelen hoog scoorde op de kwaliteitsbeoordeling (≥ 75%). Op basis van deze bevindingen benadrukt de literatuurstudie de noodzaak van meer hoogwaardig onderzoek om meer onderbouwde conclusies te kunnen trekken.

Hoofdstuk 3 beschrijft een concept mapping onderzoek om de perspectieven van stakeholders op voorspellers van relapse in beweeg- en voedingsgedrag te verkennen en mogelijke nieuwe voorspellers van terugval te identificeren. Gegevens werden verzameld met behulp van een concept mapping methode, waarin kwalitatieve en kwantitatieve methoden worden gecombineerd om groepsgedachten- en perspectieven te integreren. Er werden acht concept mapping sessies gehouden met twee stakeholdergroepen: gezondheidsprofessionals die betrokken zijn bij de begeleiding van individuen tijdens gewichtsverlies (N=39; vijf groepen) en individuen die zelf terugval hebben ervaren (N=21; drie groepen). In totaal werden er 43 voorspellers geïdentificeerd. Hoewel veel voorspellers door beide stakeholdergroepen werden genoemd, verschilden ze van mening over de belangrijkheid van deze voorspellers wanneer het aankomt op het voorspellen van terugval. Bovendien werden bepaalde voorspellers uitsluitend door één groep genoemd. Deze verschillen in meningen van stakeholders bieden een kans om leefstijlbegeleiding te verbeteren, door meer bewustzijn te creëren over deze variaties en beide perspectieven te belichten tijdens coaching sessies.

Hoofdstuk 4 beschrijft een EMA onderzoek om voorspellers van lapse in beweeg- en voedingsgedrag verder te onderzoeken, inclusief positieve en negatieve emoties, waargenomen honger, waargenomen stress, coping eigen-effectiviteit en recovery eigen-effectiviteit. Potentiële verschillen en overeenkomsten tussen de voorspellers van lapse in beweeg- en voedingsgedrag werden ook geïdentificeerd. De studie omvatte 81 Nederlandse volwassenen die probeerden af te vallen en die deelnamen aan twee 7-daagse EMA-weken, waarbij ze zes keer per dag semi-willekeurige meldingen op hun telefoon ontvingen. Voor beweeggedrag was een verhoogd risico op lapse geassocieerd met gevoelens van honger, terwijl een verminderd risico op lapse werd geassocieerd met ontspanning, coping eigen-effectiviteit en recovery eigen-effectiviteit. Voor voedingsgedrag werd een verminderd risico op lapse geassocieerd met coping eigen-effectiviteit en recovery eigen-effectiviteit. Deze bevindingen onderstrepen de belangrijke rol van coping eigen-effectiviteit en recovery eigen-effectiviteit bij lapse in zowel beweeg- als voedingsgedrag. Het wordt daarom aanbevolen dat professionals en interventieprogramma's die gericht zijn op het bevorderen van langdurige veranderingen in beweeg- en voedingsgedrag, de eigen-effectiviteit van individuen prioriteren. Effectieve technieken zoals coping planning en cognitieve herstructurering kunnen worden gebruikt om de eigen-effectiviteit te versterken.

Hoofdstuk 5 beschrijft een EMA studie, gebaseerd op dezelfde dataset als Hoofdstuk 4, om sociale omgevingsvoorspellers van lapse in voedingsgedrag te identificeren. Uit de bevindingen bleek dat injunctieve normen, descriptieve normen en sociale druk, allen gericht op het afwijken van het gezonde voedingsgedrag, voorspellers waren van een lapse in voedingsgedrag. Sociale steun bij het volhouden van het gezonde voedingsgedrag en de aanwezigheid van anderen waren geen voorspellers van een lapse. Lapses deden zich voornamelijk thuis voor en namen gedurende de dag geleidelijk toe. Deze bevindingen suggereren dat interventieprogramma’s baat kunnen hebben bij het focussen op sociale normen en sociale druk. Het betrekken van partners of huisgenoten zou het bewustzijn kunnen vergroten over de impact van (onbedoelde) sociale druk op het risico op lapse en mogelijk de mate van uitgeoefende sociale druk kunnen verminderen.

Algemene discussie en conclusie
Hoofdstuk 6 vat de belangrijkste bevindingen samen en reflecteert op de studies die zijn gepresenteerd in deze dissertatie. Deze dissertatie heeft aangetoond dat er verschillende determinanten zijn die veelbelovend lijken in het voorspellen van lapse en relapse, zowel op individueel niveau als binnen de omgevingscontext. Eigen-effectiviteit kwam consistent naar voren als een significante voorspeller, wat de cruciale rol ervan benadrukt binnen gedragsverandering en het voorkomen van terugval. Daarnaast speelde de omgeving, zowel de fysieke als de sociale, een belangrijke rol. Binnen de sociale omgeving bleken met name sociale druk en sociale normen belangrijke voorspellers te zijn.

Onze bevindingen benadrukken het veelzijdige karakter van de voorspellers van lapse en relapse in beweeg- en voedingsgedrag. Dit onderstreept het belang van het aanpakken van zowel individuele- als omgevingsfactoren voor gezondheidsprofessionals die individuen begeleiden naar duurzame leefstijlveranderingen, alsook voor interventies gericht op het behoud van gedragsverandering. Bovendien kan het vergroten van het bewustzijn onder gezondheidsprofessionals over mogelijke verschillen in perceptie tussen henzelf en hun cliënten wat betreft de primaire voorspellers van terugval in beweeg- en voedingsgedrag, bijdragen aan het verbeteren van leefstijlbegeleiding.

Vooruitkijkend is het vaststellen van consensus over operationele definities van lapse en relapse in beweeg- en voedingsgedrag van belang om toekomstig onderzoek op dit gebied verder te brengen.

FUNDING, PUBLICATIONS AND AUTHOR CONTRIBUTIONS

Funding
This project was funded by the Innovational Research Incentives Scheme Veni from NWO-SSH (The Dutch Research Council - Division for Social Sciences and Humanities) under project number 451-16-018. The funding body did not play a role in the design, implementation, data collection, analysis, interpretation of data, writing of the manuscripts and dissertation, or in the decision to publish the results.

Publications in this dissertation
Roordink, E. M., Steenhuis, I. H., Kroeze, W., Schoonmade, L. J., Sniehotta, F. F., & van Stralen, M. M. (2021). Predictors of lapse and relapse in physical activity and dietary behavior: a systematic search and review on prospective studies. Psychology & Health, 1-24.

Roordink, E. M., Steenhuis, I. H., Kroeze, W., Chinapaw, M. J., & van Stralen, M. M. (2022). Perspectives of health practitioners and adults who regained weight on predictors of relapse in weight loss maintenance behaviors: a concept mapping study. Health Psychology and Behavioral Medicine, 10(1), 22-40.

Roordink, E. M., Joosten, M.M.J., Steenhuis, I. H., Kroeze, W., Hoekstra, T., Jacobs, N., & van Stralen, M. M. (2023). Affective and cognitive predictors of lapse in exercise and dietary behavior: an ecological momentary assessment study amongst Dutch adults trying to lose weight. (submitted for publication)

Roordink, E. M., Steenhuis, I. H., Kroeze, W., Hoekstra, T., Jacobs, N., & van Stralen, M. M. (2023). Social environmental predictors of lapse in dietary behavior: an ecological momentary assessment study amongst Dutch adults trying to lose weight. Annals of Behavioral Medicine, kaac077.

Author contributions
Chapter 1
Writing original draft: Eline Roordink. Review and editing: Ingrid Steenhuis, Maartje van Stralen and Willemieke Kroeze.

Chapter 2