Viktoriia Turkina

Building Blocks for Exposome Characterization

De voortdurende groei in de productie en het gebruik van chemische stoffen heeft geleid
tot steeds complexere mengsels van chemicaliën in milieu- en biologische monsters.
Naast doelbewust geproduceerde stoffen dragen ook talrijke transformatieproducten,
metabolieten en onzuiverheden bij aan het chemische exposoom. Het karakteriseren van
deze stoffen en het beoordelen van hun potentiële effecten op het milieu en de menselijke
gezondheid vormen een grote uitdaging vanwege de enorme omvang en diversiteit van
de chemische ruimte.

Vloeistofchromatografie gekoppeld aan hoge-resolutie tandem-massaspectrometrie
(LC–HRMS/MS) is uitgegroeid tot een van de belangrijkste analytische technieken voor het
onderzoeken van complexe monsters. Met name non-target analyse (NTA) maakt het mo gelijk een breed scala aan verbindingen te detecteren zonder voorafgaande kennis van hun
identiteit. Hoewel NTA in staat is om honderden tot duizenden signalen (features) in één
monster te detecteren, kan doorgaans slechts een klein deel daarvan met voldoende zek erheid worden geïdentificeerd. Hierdoor blijft een aanzienlijke kloof bestaan tussen de
detectie van chemicaliën en het begrip van hun eigenschappen en betekenis.

Het doel van dit proefschrift was het verbeteren van het inzicht in de dekking van
de chemische ruimte en de extractie van chemische informatie binnen LC–HRMS gebaseerde NTA-workflows. Dit werd onderzocht aan de hand van studies naar de
dekking van de chemische ruimte, moleculaire en spectrale representaties, feature-
prioriteitstelling en structuurannotatie.

Allereerst werd een meta-analyse uitgevoerd van LC–HRMS-gebaseerde NTA-studies
die tussen 2017 en 2023 zijn gepubliceerd, om de mate waarin de chemische ruimte mo menteel wordt afgedekt binnen milieuonderzoek met NTA te evalueren. De resultaten li eten zien dat slechts een klein deel van de geschatte chemische ruimte wordt vertegenwo ordigd door de gerapporteerde verbindingen. Dit onderstreept de beperkte dekking van
bestaande workflows en benadrukt de noodzaak van uitgebreidere analytische en compu tationele strategieën.

Vervolgens werd de uitdaging het stellen van prioriteiten voor onbekende features
onderzocht vanuit zowel een moleculair als een experimenteel perspectief. Op molec ulair niveau werden verschillende strategieën geëvalueerd voor het combineren van
niet-gehashte moleculaire fingerprints binnen meerdere regressie- en classificatietaken.
De resultaten toonden aan dat het combineren van complementaire fingerprints de
voorspellende prestaties verbetert, wat het belang van moleculaire representaties bin nen cheminformatica onderstreept. Op experimenteel niveau werd een strategie voor
prioriteitstelling ontwikkeld die chromatografische en fragmentatie-informatie recht streeks koppelt aan categorieën van aquatische toxiciteit, zonder dat identificatie van de
verbinding noodzakelijk is. De ontwikkelde modellen presteerden vergelijkbaar met struc tuurgebaseerde benaderingen, waarmee werd aangetoond dat relevante toxicologische
informatie direct uit LC–HRMS-metingen kan worden afgeleid.

Het laatste deel van dit proefschrift richtte zich op de interpretatie van tandem massaspectrometrische gegevens voor structuurannotatie. Eerst werden twintig MS2
-
gelijkenisstatistieken systematisch geëvalueerd met behulp van grote verzamelingen
experimentele spectra. De resultaten lieten zien dat spectrale overeenkomst op zichzelf
slechts een beperkt onderscheidend vermogen bezit en vaak onvoldoende is voor
een betrouwbare structurele identificatie. Dit benadrukt de noodzaak om meerdere
informatiebronnen te combineren binnen annotatieworkflows. Vervolgens werd de am biguïteit van individuele fragmenten onderzocht met behulp van openbaar beschikbare
spectrale databases. De analyse toonde aan dat niet alle fragmenten in gelijke mate
bijdragen aan het onderscheiden van verbindingen en dat de ambiguïteit van fragmenten
sterk afhankelijk is van de samenstelling van de database en de chemische diversiteit
daarvan. Deze bevindingen laten zien dat het aantal overeenkomende fragmenten op
zichzelf onvoldoende is om de betrouwbaarheid van een annotatie te beoordelen.
Samenvattend laat dit proefschrift zien dat de grootste uitdaging binnen moderne
LC–HRMS-gebaseerde NTA niet alleen ligt in het detecteren van chemicaliën, maar
vooral in het extraheren en interpreteren van chemische informatie. De resultaten tonen
aan dat huidige workflows slechts een beperkt deel van de milieurelevante chemische
ruimte bestrijken en dat zowel moleculaire als spectrale representaties een sterke invloed
hebben op de informatie die uit gedetecteerde verbindingen kan worden verkregen. Door
de dekking van de chemische ruimte, feature-prioriteitstelling, moleculaire represen taties, spectrale overeenkomst en de informatiewaarde van individuele fragmenten te
onderzoeken, draagt dit onderzoek bij aan een beter begrip van de mogelijkheden en
beperkingen van LC–HRMS-gebaseerde NTA en ondersteunt het de ontwikkeling van
meer datagedreven benaderingen voor de karakterisering van de chemische ruimte van
het exposoom.

Lees verder
Publicatiedatum 9 november 2026
Universiteit Universiteit van Amsterdam
Auteur Viktoriia Turkina
ISBN nummer 978-94-6534-580-2

Bekijk ook deze projecten

Robert Roudijk

Robert Roudijk

Universiteit van Amsterdam Lees meer
Fangbin Hou

Fangbin Hou

Universiteit van Amsterdam Lees meer
Anirudh Prahallad

Anirudh Prahallad

Universiteit van Amsterdam Lees meer