{"id":20424,"date":"2026-04-10T07:48:05","date_gmt":"2026-04-10T05:48:05","guid":{"rendered":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/us_portfolio\/sonja-rutten-2\/"},"modified":"2026-08-14T17:53:00","modified_gmt":"2026-08-14T15:53:00","slug":"sonja-rutten","status":"publish","type":"us_portfolio","link":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/en\/portfolio\/sonja-rutten\/","title":{"rendered":"Sonja Rutten"},"content":{"rendered":"","protected":false},"featured_media":9860,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"university_us_portfolio":[28],"class_list":["post-20424","us_portfolio","type-us_portfolio","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","university_us_portfolio-vrije-universiteit-amsterdam"],"acf":{"main_text":"","naam_van_het_proefschift":"SHEDDING LIGHT","samenvatting":"De ziekte van Parkinson is een neurodegeneratieve aandoening die bij 1.350 op de 100.000 Nederlanders voorkomt. De ziekte staat bekend om de kenmerkende bewegingsklachten oftewel motorische symptomen: beven, stijfheid, traagheid, een verstoorde balans en een afname van spontane bewegingen en mimiek. De ziekte gaat echter ook gepaard met een scala aan niet-motorische symptomen, zoals stoornissen van het autonome zenuwstelsel (problemen met de temperatuur- en bloeddrukregulatie, blaas, darmen en seksuele functies), het cognitief functioneren (het denken en geheugen), de slaap en het psychisch functioneren. \n\nPsychiatrische stoornissen die voor komen bij de ziekte van Parkinson zijn onder andere psychose, apathie, angststoornissen, depressie en impulscontrolestoornissen. Deze psychiatrische aandoeningen worden veroorzaakt door een combinatie van biologische, sociale en psychologische factoren. Zo zijn angst en depressie een begrijpelijke reactie op het krijgen van de diagnose ziekte van Parkinson: een ongeneeslijke ziekte, die in toenemende mate tot beperkingen leidt. Biologische factoren spelen echter ook een belangrijke causale rol. Uit studies waarbij gebruik wordt gemaakt van beeldvormende technieken komt naar voren dat de neurobiologische veranderingen ten gevolge van het neurodegeneratieve proces ook geassocieerd zijn met psychiatrische symptomen. Hiernaast lijken parkinsonpati\u00ebnten door verschillende factoren gevoelig te zijn voor een verstoring van het circadiane systeem. Het circadiane systeem zorgt dat ons innerlijke bioritme synchroon loopt met het 24-uurs ritme van de maatschappij. Een verstoring van het circadiane systeem kan tot slaapproblemen en depressieve klachten leiden, zoals bijvoorbeeld ook bij mensen met een winterdepressie wordt gezien.\n\nVeel parkinsonpati\u00ebnten hebben slaapproblemen, vari\u00ebrend van overmatige slaperigheid overdag tot slapeloosheid. Ook specifieke slaapstoornissen, zoals de REM-slaap gedragsstoornis, komen vaker voor bij pati\u00ebnten met de ziekte van Parkinson, dan in de algemene bevolking. Ongeveer \u00e9\u00e9n op de drie parkinsonpati\u00ebnten ontwikkelt tijdens het beloop van de ziekte een angststoornis en 17% een depressie. Hiernaast heeft een aanzienlijk deel van de parkinsonpati\u00ebnten angst- of depressieve klachten, zonder dat deze voldoen aan de diagnostische criteria voor een psychiatrische aandoening in engere zin. Angst en depressie hebben een grote negatieve impact op het functioneren en de kwaliteit van leven van parkinsonpati\u00ebnten en hun mantelzorgers. \n\nDit proefschrift richt zich voornamelijk op angst, depressie en slaapproblemen bij de ziekte van Parkinson. In Hoofdstuk 1 wordt een algemene inleiding hierover gegeven, en worden de doelstellingen van dit proefschrift toegelicht. \n\nBij parkinsonpati\u00ebnten komen angst en depressie vaak gelijktijdig voor, en is in meerdere onderzoeken een relatie met slaapproblemen gevonden. De diagnostiek van deze psychiatrische aandoeningen wordt echter bemoeilijkt door een overlap en interactie met andere parkinson-gerelateerde klachten. Het doel van het eerste deel van dit proefschrift (Hoofdstuk 2 t\/m 4) was daarom meer inzicht te krijgen in angst, depressie en slaapproblemen bij pati\u00ebnten met de ziekte van Parkinson, hun onderlinge relatie, en de associatie met andere parkinson-gerelateerde symptomen. \n\nIn Hoofdstuk 2 onderzochten we de verschillende symptoomdimensies van angst in een groep van 294 parkinsonpati\u00ebnten. Angst werd gemeten met een vragenlijst, de Beck Anxiety Inventory (BAI). De items van de BAI werden in deze studie met een factoranalyse onderverdeeld in subschalen of \u2018symptoomdimensies\u2019. Hierbij vonden we vier \u2018somatische\u2019 subschalen, die lichamelijke sensaties meten, en \u00e9\u00e9n \u2018affectieve\u2019 subschaal, die items over angstige gedachten en emoties bevat. Toen we keken naar de relatie van deze subschalen met andere parkinson-gerelateerde klachten, vonden we dat alle subschalen een associatie hadden met de score op een meetinstrument voor depressie. Dit bevestigt de eerder gevonden sterke relatie tussen angst en depressie bij parkinsonpati\u00ebnten. We vonden ook een associatie tussen de somatische subschalen en de score op meetinstrumenten die autonome functiestoornissen en motorische symptomen meten, terwijl deze associatie bij de affectieve subschaal niet aanwezig was. Dit suggereert dat de affectieve subschaal van de BAI een meer accurate maat voor angst zou kunnen zijn bij parkinsonpati\u00ebnten, omdat hierbij geen \u2018ruis\u2019 ten gevolge van lichamelijke klachten ontstaat. Een scheiding tussen angst en lichamelijke symptomen zou in de praktijk echter kunstmatig zijn, aangezien bij pati\u00ebnten met de ziekte van Parkinson bekend is dat angst en lichamelijke klachten met elkaar verweven zijn. Angst en motorische klachten kunnen elkaar veroorzaken en versterken, maar zich ook met vergelijkbare symptomen presenteren. \n\nAangezien de diagnostiek van angst complex is, zouden parkinsonpati\u00ebnten met angstklachten in de dagelijkse praktijk mogelijk beter herkend worden als er meer bekend is over de risicofactoren voor angst. In Hoofdstuk 3 presenteren we de resultaten van een longitudinaal onderzoek naar voorspellers van angst bij een groep van 306 pati\u00ebnten die recent gediagnosticeerd zijn met de ziekte van Parkinson. Er werden vier predictoren gevonden: depressie, symptomen van impulscontroleproblematiek, cognitieve functiestoornissen en de aanwezigheid van een REM-slaapgedragsstoornis. Het beloop van de depressie en impulscontroleproblematiek was gelijk aan dat van angst: er waren meer klachten bij aanvang van het onderzoek, en deze klachten namen af gedurende de twee jaar follow-up. Dit zou verklaard kunnen worden door een psychologische reactie op de diagnose, gevolgd door een emotionele aanpassing in de loop van de tijd. De aanwezigheid van cognitieve problemen bleek een risicofactor te zijn voor een toename van angstklachten gedurende follow-up. Dit zou verklaard kunnen worden door een verminderd vermogen om flexibel te reageren op stressvolle gebeurtenissen in de directe omgeving, ten gevolge van cognitieve functiestoornissen. Tenslotte was de aanwezigheid van een REM-slaapgedragsstoornis een voorspeller van een toename van angst. Een mogelijke verklaring hiervoor is een kwalitatief slechtere nachtrust ten gevolge van de slaapstoornis. Uit onderzoek is gebleken dat slechte slaap een negatieve impact heeft op het vermogen om emoties te reguleren, wat het risico op het ontwikkelen van angstklachten kan vergroten. Een laatste mogelijke verklaring voor de gevonden associaties is dat er een uitgebreider onderliggend neurodegeneratief proces speelt bij pati\u00ebnten met zowel cognitieve problemen, slaapproblemen en psychische klachten; hier zijn aanwijzingen voor gevonden in beeldvormend en neuropathologische studies. \n\nIn Hoofdstuk 2 en 3 werd een relatie tussen depressie, angst en slaapproblemen bij de ziekte van Parkinson gevonden. In Hoofdstuk 4 hebben we de temporele relatie tussen deze klachten nader bestudeerd. In een cohort van 361 parkinsonpati\u00ebnten vonden we dat de relatie bi-directioneel is: pati\u00ebnten met ernstiger klachten van angst en depressie hadden een hogere kans op slapeloosheid, en vice versa was de aanwezigheid van slapeloosheid bij aanvang van de studie een voorspeller voor ernstiger klachten van angst en depressie na een half jaar. Wij vermoeden dat zowel angst \/ depressie als slapeloosheid een negatieve spiraal kunnen veroorzaken, waarbij de ene klacht de andere kan veroorzaken en versterken. \n\nIn het tweede deel van dit proefschrift wordt de aandacht verlegd van diagnostiek naar behandeling. Bij de medicamenteuze behandeling van slaapproblemen, angst of depressie bij parkinsonpati\u00ebnten bestaat er een risico op bijwerkingen, zoals een verhoogd valrisico. Daarnaast geven veel parkinsonpati\u00ebnten aan dat zij een voorkeur hebben voor niet-medicamenteuze behandeling, omdat zij al veel medicatie moeten slikken om de symptomen van de ziekte van Parkinson tegen te gaan. Daarom is er een toenemende interesse voor niet-medicamenteuze behandelvormen. In het tweede deel van dit proefschrift (Hoofdstuk 5 t\/m 9) richten wij ons dan ook op niet-medicamenteuze behandelopties voor parkinsonpati\u00ebnten. \n\nIn Hoofdstuk 5 presenteer ik de resultaten van een meta-analyse naar het effect van twee psychologische interventies, cognitieve gedragstherapie en mindfulness-based therapie, op psychologisch welbevinden bij pati\u00ebnten met drie verschillende neurodegeneratieve aandoeningen: de ziekte van Parkinson, Multipele Sclerose en de ziekte van Huntington. We vonden geen onderzoeksresultaten van gerandomiseerd, gecontroleerd onderzoek bij pati\u00ebnten met de ziekte van Huntington. De studies in pati\u00ebnten met de ziekte van Parkinson en Multipele Sclerose waren over het geheel genomen van onvoldoende methodologische kwaliteit, maar lieten een klein tot matig therapeutisch effect zien, wat suggereert dat psychologische interventies een positief effect kunnen hebben op psychologisch welbevinden in deze pati\u00ebntengroepen.\n\nIn Hoofdstuk 6 introduceren we lichttherapie als niet-medicamenteuze behandeloptie voor slapeloosheid en depressie bij de ziekte van Parkinson. In dit literatuuroverzicht beschrijven we hoe het circadiane systeem bij parkinsonpati\u00ebnten door diverse factoren negatief be\u00efnvloed wordt, waarbij er een desynchronisatie van het circadiane ritme ten opzichte van het 24-uurs ritme van de maatschappij kan optreden. Bij diverse onderzoeken onder parkinsonpati\u00ebnten is een faseverschuiving en afvlakking van markers van het circadiane ritme gevonden. Wij vermoeden dat deze circadiane verstoringen een belangrijke causale factor vormen in het veelvuldig optreden van slaapproblemen en depressie bij de ziekte van Parkinson. Lichttherapie kan het circadiane ritme herstellen, en vormt zo een potenti\u00eble niet-medicamenteuze behandeloptie voor slaapproblemen en depressie bij parkinsonpati\u00ebnten. Eerdere studies naar dit onderwerp bevestigen de positieve effecten van lichttherapie op slaap, stemming en motorisch functioneren bij parkinsonpati\u00ebnten. Gerandomiseerd, gecontroleerd onderzoek naar de effecten van lichttherapie bij de ziekte van Parkinson ontbrak echter nog. In de laatste hoofdstukken van dit proefschrift hebben wij ons hier op gericht.\n\nIn Hoofdstuk 7 beschrijven we de resultaten van een door de industrie-ge\u00efnitieerd multicenter, dubbelblind gerandomiseerd onderzoek naar de effectiviteit en veiligheid van Spectramax lichttherapie als adjuvante behandeling voor de ziekte van Parkinson. We randomiseerden 92 parkinsonpati\u00ebnten naar behandeling met Spectramax lichttherapie of controle-lichttherapie. De Spectramax lichttherapie-lamp straalt 950 Lux groen\/blauw licht uit met een specifieke golflengte, waarvan werd verwacht dat deze specifiek relevant was voor parkinsonpati\u00ebnten. Van de controle lichttherapie-lamp werd geen effect op het circadiane ritme verwacht. Deelnemers werden gedurende een half jaar dagelijks een uur behandeld in de thuissituatie. Aan het einde van de behandelperiode vonden we geen verschil tussen beide behandelcondities in de primaire uitkomstmaat, de somscore van deel I, II en III van de Movement Disorders Society \u2013 Unified Parkinson\u2019s Disease Rating Scale, wat een maat is voor de ernst van motorische en niet-motorische symptomen van de ziekte van Parkinson. Wel zagen we een grotere afname van niet-motorische symptomen, inclusief psychiatrische klachten, in de groep die met Spectramax lichttherapie werd behandeld, evenals een sterkere verbetering van de kwaliteit van leven en een trend-effect op overmatige slaperigheid overdag. Behandeling met Spectramax lichttherapie gaf geen klinisch relevante bijwerkingen en werd over het algemeen goed verdragen. Deze resultaten suggereren dat Spectramax lichttherapie mogelijk een positief effect kan hebben op niet-motorische symptomen, waardoor verder onderzoek hiernaar zinvol wordt geacht. \n\nIn Hoofdstuk 8 beschrijven we het onderzoeksprotocol van een door ons eigen onderzoeksteam ge\u00efnitieerd dubbelblind, gerandomiseerd onderzoek waarin we het effect van lichttherapie op depressie bij de ziekte van Parkinson vergelijken met een controleconditie. Deelnemers aan dit onderzoek hadden de ziekte van Parkinson en een depressieve stoornis. Zij werden gedurende drie maanden \u2019s ochtends en \u2019s avonds een half uur behandeld met lichttherapie (wit licht, 10.000 Lux), of een controle-licht (gedimd wit licht, 200 Lux) waarvan geen effect op het circadiane systeem werd verwacht. In beide groepen vond slaap-waak structurering plaats doordat de deelnemers in de ochtend op een vaste tijd opstonden om lichttherapie te volgen, en ongeveer een uur na de avond-lichttherapie naar bed gingen. De primaire uitkomstmaat was de ernst van de depressie, gemeten met de Hamilton Depression Rating Scale. Secundaire uitkomstmaten waren onder andere slaap en de concentraties van melatonine en cortisol in speeksel, welke beiden markers zijn voor het circadiane ritme. \n\nIn Hoofdstuk 9 presenteren wij de resultaten van deze studie. In beide onderzoeksgroepen trad een duidelijke verbetering van de stemming en slaap op. Een combinatie van slaap-waak structurering en lichttherapie leidde echter niet tot een statistisch significant grotere vermindering van depressieve klachten, dan een combinatie van slaap-waak structurering en controle-lichttherapie. Op basis van deze studie kunnen wij lichttherapie dus niet adviseren als behandeling voor depressie bij parkinsonpati\u00ebnten. Desalniettemin herstelde 44% van de deelnemers in de controlegroep en 56% in de lichttherapie-groep van zijn\/haar depressie. Wij vermoeden dat de afname van depressieve klachten die we in beide groepen zagen, deels verklaard wordt door een placebo-effect, en deels door een verbetering van het slaap-waak ritme. Er was wel een significant verschil tussen beide groepen in de ervaren slaapkwaliteit aan het einde van de behandelperiode: deze verbeterde meer in groep die met lichttherapie behandeld werd, dan in de controlegroep. Daarnaast lieten de pati\u00ebnten die lichttherapie hadden gehad ten opzichte van de controlegroep een significante verlaging in de cortisolconcentratie zien na behandeling. Wij denken dan ook dat de verbetering van de slaapkwaliteit in deze groep een gevolg was van de afname in cortisolsecretie onder invloed van lichttherapie.\n\nIn Hoofdstuk 10 zijn de bevindingen van dit proefschrift samengevat en becommentarieerd. Ik beschrijf hier hoe er een wisselwerking en overlap bestaat tussen angst, depressie, slaapproblemen en andere parkinson-gerelateerde klachten, wat zowel de diagnostiek als behandeling van deze klachten bij parkinsonpati\u00ebnten bemoeilijkt. In dit hoofdstuk voer ik een pleidooi voor een meer ge\u00efntegreerd psycho-somatisch concept van de ziekte van Parkinson, en een multidisciplinaire behandeling van parkinsonpati\u00ebnten. Daarnaast bespreek ik het nut van nader onderzoek naar de diverse fenotypes van de ziekte van Parkinson, kwalitatieve studies, en n = 1 studies, die een aanknopingspunt kunnen bieden voor een meer gepersonaliseerde behandeling van parkinsonpati\u00ebnten. \n\nIk beargumenteer dat de etiologie van angst, depressie en slaapproblemen bij pati\u00ebnten met ziekte van Parkinson multifactorieel is, en dat zowel psychologische als biologische factoren, inclusief circadiane ontregelingen, een rol spelen. Aangezien een verbetering van het circadiane ritme een positief effect lijkt te hebben op niet-motorische symptomen bij de ziekte van Parkinson, blijft deze niet-medicamenteuze behandeling een interessant onderwerp voor verder onderzoek.","summary":"Parkinson's disease (PD) is a neurodegenerative disorder affecting 1,350 per 100,000 Dutch people. The disease is best known for its characteristic movement complaints or motor symptoms: tremor, stiffness, slowness, impaired balance, and a decrease in spontaneous movements and facial expression. However, the disease is also accompanied by a range of non-motor symptoms, such as disorders of the autonomic nervous system, cognitive functioning, sleep, and psychological functioning.\n\nPsychiatric disorders that occur in Parkinson's disease include psychosis, apathy, anxiety disorders, depression, and impulse control disorders. These conditions are caused by a combination of biological, social, and psychological factors. Biological factors also play an important causal role, including changes in neurobiological processes and disruptions to the circadian system, which coordinates our internal biorhythms with the 24-hour cycle of society.\n\nMany Parkinson's patients suffer from sleep issues ranging from daytime sleepiness to insomnia. About one-third of patients develop an anxiety disorder and 17% depression. These symptoms have a major negative impact on quality of life for both patients and caregivers. This thesis aims to gain insight into these symptoms and their interrelationships, while also exploring non-pharmacological treatment options like light therapy.\n\nChapter 2 found that anxiety in PD consists of both somatic and affective dimensions. Affective subscales may be more accurate as they aren't influenced by physical 'noise'. Chapter 3 identified four predictors of anxiety: depression, impulse control issues, cognitive dysfunction, and REM sleep behavior disorder. Chapter 4 established that the relationship between insomnia and anxiety\/depression is bidirectional, potentially creating a negative spiral.\n\nPart 2 focuses on treatment. Chapter 5's meta-analysis shows that psychological interventions like CBT and mindfulness have modest positive effects on distress. Chapter 6 explores the theoretical background of light therapy as a way to restore circadian rhythms. Chapter 7 reports a randomized trial of Spectramax light therapy, which showed improvements in quality of life and non-motor symptoms, although the effect on overall PD severity wasn't statistically significant. Chapters 8 and 9 describe a trial for depression, finding that while both light and control groups improved, light therapy was specifically effective in improving sleep quality and reducing cortisol levels. Chapter 10 concludes that a holistic, multidisciplinary approach is essential for managing the multifactorial symptoms of Parkinson's disease.","auteur":"Sonja Rutten","auteur_slug":"sonja-rutten","publicatiedatum":"1 februari 2019","taal":"NL","url_flipbook":"https:\/\/ebook.proefschriftmaken.nl\/ebook\/sonjarutten?iframe=true","url_download_pdf":"https:\/\/ebook.proefschriftmaken.nl\/download\/00b690f1-e0fc-4900-bcef-d6bd945f5994\/optimized","url_epub":"","ordernummer":"FTP-202604100744","isbn":"978-94-6380-176-8","doi_nummer":"","naam_universiteit":"Vrije Universiteit Amsterdam","afbeeldingen":9860,"video_url":"","podcast_url":"","naam_student:":"","binnenwerk":"","universiteit":"Vrije Universiteit Amsterdam","cover":"","afwerking":"","cover_afwerking":"","design":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/us_portfolio\/20424","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/us_portfolio"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/us_portfolio"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9860"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20424"}],"wp:term":[{"taxonomy":"university_us_portfolio","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/university_us_portfolio?post=20424"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}