{"id":20347,"date":"2026-04-09T15:06:13","date_gmt":"2026-04-09T13:06:13","guid":{"rendered":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/us_portfolio\/sjakko-de-jong-2\/"},"modified":"2026-08-14T17:52:57","modified_gmt":"2026-08-14T15:52:57","slug":"sjakko-de-jong","status":"publish","type":"us_portfolio","link":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/en\/portfolio\/sjakko-de-jong\/","title":{"rendered":"Sjakko De Jong"},"content":{"rendered":"","protected":false},"featured_media":9832,"template":"","meta":{"_acf_changed":false},"university_us_portfolio":[21],"class_list":["post-20347","us_portfolio","type-us_portfolio","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","university_us_portfolio-tilburg-university"],"acf":{"main_text":"","naam_van_het_proefschift":"Seeing VoiceS and Hearing FaceS","samenvatting":"Stemmen zien en gezichten Horen\nMultisensorische Waarneming van Emoties bij Schizofrene en niet-Schizofrene Psychose Pati\u00ebnten\n\n\u201cElke keer dat ik psychotisch word, wordt aangekondigd door dezelfde signalen\u2026 Terwijl verder alles in orde lijkt, begint het met hoe andere mensen naar me kijken. Alsof ze op me neer kijken, meer als voorwerp dan als persoon. Hun gezichten zien er nors en vlak uit, en hun blik geeft me het gevoel dat ik\u2026 onthecht en vreemd ben. En als ze praten, dan klinkt hun spraak hol en mechanisch. Hun woorden volgen de bewegingen van hun lippen niet goed meer. Als slechte buiksprekers, onbetrouwbaar en zelfs nog erger\u2026\u201d\n\u2013Schizofrenie pati\u00ebnt\n\nPsychotische pati\u00ebnten beschrijven vaak gevoelens van vervreemding en achterdocht. Dergelijke gevoelens zijn geassocieerd met zintuiglijke, ofwel sensorische, stoornissen. Bij hallucinaties nemen pati\u00ebnten zaken waar zonder dat hiervoor een sensorische prikkel of stimulus in de realiteit bestaat: zij horen bijvoorbeeld geluiden en stemmen, of zien personen, gezichten en gedaantes. Bij subtielere stoornissen nemen pati\u00ebnten weliswaar re\u00eble stimuli waar, maar met een andere, vervormde sensorische kwaliteit. Hierdoor schijnen bijvoorbeeld de gezichtsuitdrukkingen van anderen bozig of kritisch aan de pati\u00ebnt, of klinken stemmen van anderen hol of robotachtig.\n\nHet ligt voor de hand dat wanneer psychotische pati\u00ebnten hun omgeving en medemensen anders beleven, zij hierop ook anders zullen reageren. Ernstige psychotische aandoeningen gaan dan ook gepaard met interpersoonlijke en sociale handicaps. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) geeft om deze reden aan schizofrenie het predikaat \u201cYouth\u2019s greatest disabler\u201d. Omdat sensorische stoornissen een belangrijke factor vormen bij het leed en de sociale handicaps waaraan psychotische pati\u00ebnten lijden, is het belangrijk deze stoornissen beter te begrijpen. Dit geldt in het bijzonder voor een specifiek soort sensorische waarneming: de multisensorische waarneming van gezichts- en stememoties die anderen gelijktijdig tot expressie brengen. Het begrijpen van dit type sensorische waarneming bij pati\u00ebnten met een ernstige \u2013schizofrene dan wel niet-schizofrene\u2013 psychotische ziekte was de aanleiding voor het onderzoek dat in dit proefschrift wordt beschreven.\n\nIn Hoofdstuk 1 worden de twee hoofdconcepten van het onderzoek uitgewerkt. Deel 1 beschrijft, vanuit een historisch perspectief, de conceptualisering van psychose. Uitgelegd wordt hoe de diagnostische validiteit van het concept psychose en van haar onderverdeling in ziektecategorie\u00ebn tot op de dag van vandaag tekortkomingen toont. De uitwerking, ofwel operationalisering, van de diagnostische criteria die de hedendaagse onderverdeling van psychose bepalen wordt eveneens in dit deel beschreven. Een verhandeling over de betrouwbaarheid van verschillende instrumenten waarmee diagnostische criteria, symptomen en sociaal functioneren kunnen worden gemeten sluit deel 1 af.\n\nDeel 2 behandelt het concept en de operationalisering van multisensorische emotiewaarneming. Eerst wordt aangegeven hoe waarnemingsprocessen zowel vroege, voorbewuste \u2013 in de Angelsaksische literatuur preattentive \u2013 stadia kennen, alsook latere, bewuste \u2013 attention-controlled \u2013 stadia. Hierna wordt een volgende onderverdeling toegelicht, namelijk die van unisensorische versus multisensorische waarneming. Beschreven wordt hoe de voorbewuste waarneming van de gemoedstoestand van anderen gewoonlijk plaatsvindt door gelijktijdige, multisensorische verwerking van zichtbare \u2013 gelaatsuitdrukking, lichaamstaal \u2013 en hoorbare \u2013 stemgebruik \u2013 emoties. Tot slot wordt uitengezet hoe voorbewuste, multisensorische emotiewaarneming is geoperationaliseerd en wordt gemeten tijdens de experimenten die zijn gebruikt bij het onderzoek.\n\nDeel 3 beschrijft de veronderstelde relatie tussen psychose en multisensorische emotieherkenning. Aangekaart wordt dat het onderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift een explorerend karakter heeft, omdat onderzoeksbevindingen op dit gebied tot op heden zeer schaars zijn.\n\nDeel 4 geeft een overzicht van de onderzoeksvragen die worden behandeld in dit proefschrift, en van de overeenkomstige experimenten die worden beschreven in de navolgende hoofdstukken.\n\nHoofdstuk 2 beschrijft een studie naar de multisensorische verwerking van gezichts- en stememoties bij schizofrene en niet-schizofrene psychose pati\u00ebnten en gezonde controlepersonen. Tijdens twee computertaken werden tegelijkertijd gezichts- en stememoties gepresenteerd, bij taak 1 \u2018blijdschap\u2019 en \u2018angst\u2019 en bij taak 2 \u2018blijdschap\u2019 en \u2018verdriet\u2019. De gezichts- en stememoties waren ofwel congruent (bijv. blij gezicht\u2013blije stem), ofwel incongruent (bijv. blij gezicht\u2013bange stem). De proefpersonen dienden zo accuraat mogelijk aan te geven welke stememotie zij waarnamen, terwijl zij naar de gezichtsemoties op het scherm bleven kijken. Nu is normaliter sprake van vroege, voorbewuste be\u00efnvloeding tussen informatie die men tegelijkertijd hoort en ziet: crossmodale be\u00efnvloeding. Crossmodale be\u00efnvloeding is een voorwaarde voor integratie, waardoor een multisensorische omgeving wordt waargenomen als \u00e9\u00e9n geheel. In lijn hiermee toonden de resultaten dat gezonde controlepersonen, en ook niet-schizofrene psychose pati\u00ebnten, stememoties accurater waarnamen tijdens congruente dan incongruente gezichtsemoties. Schizofrene pati\u00ebnten profiteerden significant minder van congruente emoties. Als keerzijde van hetzelfde integratietekort presteerden schizofrene pati\u00ebnten relatief beter tijdens incongruente emoties. Dit \u2018laboratoriumvoordeel\u2019 heeft echter in het dagelijks leven geen betekenis, omdat anderen hun gemoedstoestand steevast tonen met congruente gezichts- en stememoties.\n\nHoofdstuk 3 geeft een studie weer die tweeledig was. Tijdens een eerste experiment werd een computertaak gepresenteerd aan schizofrene en niet-schizofrene psychose pati\u00ebnten en aan gezonde controlepersonen. Tijdens deze taak werden foto\u2019s met lichaamstaal getoond, waarbij \u2018angst\u2019, \u2018verdriet\u2019 en \u2018boosheid\u2019 tot expressie werden gebracht. Schizofrene pati\u00ebnten bleken in vergelijking met gezonde controlepersonen minder goed in staat om lichaamstaal accuraat waar te nemen, terwijl niet-schizofrene psychosepati\u00ebnten intermediair presteerden. Tijdens een tweede, multisensorisch experiment werden aan schizofrene pati\u00ebnten en aan gezonde controlepersonen filmpjes met lichaamstaal getoond, tegelijk met menselijke of dierlijke kreten. De emoties betroffen hier \u2018blijdschap\u2019 en \u2018angst\u2019. De proefpersonen dienden zo accuraat mogelijk aan te geven welke lichaamstaalemotie zij waarnamen, terwijl zij ook naar de kreten luisterden. De bevindingen toonden overmatige integratie van menselijke kreten bij schizofrene pati\u00ebnten. Voor de schijnbare tegenstelling met de bevinding van verminderde integratie in Hoofdstuk 2, kan als gemeenschappelijke verklaring dienen dat hoorbare, of auditieve, emotionele stimuli een dominantere rol hebben in multisensorische condities bij schizofrene pati\u00ebnten in vergelijking met gezonde personen. Terwijl verminderde integratie leidt tot een verminderde waarnemingsaccuratesse bij congruente emoties, leidt overmatige integratie tot foutieve verwerking van incongruente stimuli, of van stimuli die niet op dezelfde situatie of persoon betrekking hebben.\n\nHoofdstuk 4 beschrijft een studie met dezelfde taken en proefpersonen als beschreven in Hoofdstuk 2. Dit maal werden de gepresenteerde gezichten en stemmen echter voorzien van zichtbare (cijfertjes), respectievelijk hoorbare (piepjes) non-emotionele stimuli, die naast de stememoties dienden te worden beoordeeld. Zodoende werd de aandacht van de proefpersonen voor respectievelijk de visuele en auditieve modaliteit selectief gemanipuleerd, en kon de rol van modaliteit-specifieke, selectieve aandacht (MSSA) bij multisensorische emotiewaarneming worden onderzocht. Normaliter is MSSA een mechanisme dat gezonde personen beschermt tegen (overmatige) verwerking van irrelevante stimuli dankzij dempende regulering van multisensorische integratie. Zoals verwacht toonden de bevindingen dat MSSA de integratie van stem- en gezichtsemoties dempte bij gezonde controlepersonen en, zij het in verminderde mate, eveneens bij niet-schizofrene psychose pati\u00ebnten. Bij schizofrene pati\u00ebnten ontbraken de regulerende effecten van MSSA, en werd zelfs overmatige integratie van emotionele stimuli gevonden. Deze resultaten suggereren dat het beschermende, regulerende effect van MSSA bij schizofrene pati\u00ebnten ontbreekt, of zelfs verstorend werkt.\n\nHoofdstuk 5 brengt drie cognitieve domeinen, die betrokken zijn bij het proces van voorbewuste waarneming, via verwerking, tot bewuste interpretatie van stem- en gezichtsemoties, samen. Het betreffen respectievelijk: multisensorische waarneming, neurocognitie en sociale cognitie. Beschreven wordt hoe prestaties op deze domeinen werden gemeten met in totaal tien taken. Daarna wordt uiteengezet hoe de samenhang tussen de prestaties op de drie domeinen werd geanalyseerd met behulp van een specifieke statistische methode, te weten Structural Equation Modeling (SEM). Gewoonlijk is sprake van een intensieve wisselwerking tussen vroege, voorbewuste waarneming en latere, bewuste denkprocessen. Dit kwam dan ook tot uiting in de resultaten bij gezonde controlepersonen: het model dat de meest nauwe samenhang tussen de drie cognitieve domeinen voorspelde, bleek het beste te passen bij de structuur van hun prestatiedata. Bij schizofrene pati\u00ebnten bleken een ander model het best passende, namelijk het model waarbij tussen multisensorische waarneming en neurocognitie g\u00e9\u00e9n samenhang werd voorspeld. De bevindingen bij de niet-schizofrene psychose pati\u00ebnten bevonden zich tussen die van de schizofrene pati\u00ebnten en gezonde controlepersonen in. Beschreven wordt hoe deze resultaten erop wijzen dat op langs een spectrum van toenemende gevoeligheid c.q. ernst van psychotisch lijden \u2013van gezonde personen, via niet-schizofrene, naar schizofrene psychose pati\u00ebnten\u2013 sprake lijkt van toenemende desintegratie tussen vroege, voorbewuste multisensorische waarneming van emoties enerzijds, en latere, bewuste stadia van verwerking en interpretatie van emoties anderzijds.\n\nHoofdstuk 6 beschrijft een studie waarbij prestaties op alle stem- en gezichtsemotietaken, beschreven in Hoofdtukken 1 en 3, werden gerelateerd aan klinische uitkomstmaten bij schizofrene en niet-schizofrene psychose pati\u00ebnten. Geanalyseerd werd hoe de mate van multisensorische integratie van emoties samenhing met de ernst van zowel symptomen als sociaal disfunctioneren. Bij de niet-schizofrene psychose pati\u00ebnten bleken significante correlaties steeds te wijzen een verband tussen overmatige integratie enerzijds, en toenemende ernst van symptomen en sociaal disfunctioneren anderzijds. Bij schizofrene pati\u00ebnten werd juist gevonden dat toenemende ernst van symptomen en sociaal disfunctioneren samenhing met verminderde integratie. Een mogelijke verklaring voor deze contrasterende bevindingen wordt uitgewerkt en is gestoeld op verschillende regulatie van multisensorische waarneming door MSSA tussen schizofrene en niet-schizofrene psychose pati\u00ebnten.\n\nHoofdstuk 7 bediscussieert het onderzoek dat is beschreven in dit proefschrift. Deel 1 gaat in op de sterke en zwakke punten van de gebruikte methoden en materialen, en de consequenties voor de interne en externe validiteit van het onderzoek. Achtereenvolgens komen aan de orde: het design van het onderzoek, de selectie en steekproefneming van de proefpersonen, de selectie en meting van de onderzoeksvariabelen, en de toegepaste statistische methoden. Deel 2 vat de resultaten van de afzonderlijke studies, beschreven in Hoofdstuk 2 tot en met 6, samen en ordent deze naar drie niveaus: het voorbewuste \u2013preattentive\u2013 neuropsychologische niveau, het bewuste \u2013attention-controlled\u2013 niveau, en het klinische niveau. Deel 3 bespreekt de consequenties van de onderzoeksbevindingen voor de validiteit van de onderverdeling tussen schizofrene en niet-schizofrene psychose. Uiteengezet wordt dat de bevindingen op zowel het voorbewuste neuropsychologische, als op het klinische niveau kwalitatief verschilden tussen schizofrene en niet-schizofrene psychose pati\u00ebnten. Deze bevindingen rechtvaardigen het onderscheid tussen beide vormen van psychose. Met betrekking tot de bevindingen op het bewuste neuropsychologische niveau wordt toegelicht hoe deze kwantitatief verschilden. In deel 4 worden opmerkingen gemaakt over het belang van vervolgonderzoek en worden suggesties gegeven voor toe te passen methoden en materialen. Besloten wordt met de oproep om bij toekomstig onderzoek het focus te houden op het uiteindelijke doel: het verkrijgen van een beter begrip van het leed dat psychose pati\u00ebnten dragen.","summary":"No English summary is available. You can read the Dutch summary <a href=\"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/portfolio\/sjakko-de-jong\/\">here<\/a>.","auteur":"Sjakko De Jong","auteur_slug":"sjakko-de-jong","publicatiedatum":"12 februari 2014","taal":"NL","url_flipbook":"https:\/\/ebook.proefschriftmaken.nl\/ebook\/sjakkodejong?iframe=true","url_download_pdf":"","url_epub":"","ordernummer":"FTP-202604091503","isbn":"978-94-91487-11-8","doi_nummer":"","naam_universiteit":"Tilburg University","afbeeldingen":9832,"video_url":"","podcast_url":"","naam_student:":"","binnenwerk":"","universiteit":"Tilburg University","cover":"","afwerking":"","cover_afwerking":"","design":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/us_portfolio\/20347","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/us_portfolio"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/us_portfolio"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9832"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20347"}],"wp:term":[{"taxonomy":"university_us_portfolio","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.proefschriftmaken.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/university_us_portfolio?post=20347"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}